De nalatenschap van een moderne Nederlandse held

Op 17 augustus 1945, twee dagen na de capitulatie van Japan, riepen Soekarno en Mohammed Hatta de Republiek Indonesië uit, waarmee formeel een einde kwam aan meer dan drie eeuwen Nederlands koloniaal bewind. Elementen van de structuur die het koloniale systeem in stand hield, hadden de Japanse bezetting echter overleefd en sommige daarvan waren ook nodig voor de opbouw van een onafhankelijk Indonesië. De meeste van de 80.000 Nederlandse burgers die de Japanse concentratiekampen hadden overleefd, bleven in die kampen, nu beschermd door dezelfde mannen die hen daar in de eerste plaats hadden opgesloten. Op veel van de 17.000 eilanden van de Indonesische archipel, vooral de grotere, zwierven bendes van lokale jongeren, gewapend met bamboestokken en messen, door de straten. Recht en orde waren plotseling schaars geworden.

Dit alles lijkt een blauwdruk voor een hoop ellende en bloedvergieten. En dat is ook precies wat er gebeurde. Dit was vooral het geval op drie van de vijf belangrijkste eilanden: Java, Sumatra en Sulawesi. Toen op Java de concentratiekampen werden gesloten en de Nederlandse gevangenen naar de steden werden teruggestuurd waar ze vóór 1942 hadden gewoond, werden meer dan 20.000 van hen afgeslacht door gewapende jeugdbendes. Verspreide eenheden van het KNIL, het Nederlandse koloniale leger, stonden machteloos tegenover de golf van geweld die de hoofdeilanden overspoelde, aangewakkerd door opgekropte woede en haat. Andere groepen die door de jeugdbendes werden aangevallen, waren onder meer de Chinezen (tienduizenden van hen werden op gruwelijke wijze afgeslacht) en mensen van gemengde Nederlands-Indische afkomst, de zogenaamde “Indos”, schrijft Hans Vogel.

Wat te doen?

Enter kapitein Raymond Westerling, een van de meest controversiële Nederlandse historische figuren van de twintigste eeuw. Kapitein Westerling, bijgenaamd ‘De Turk’ (geboren in 1919 in Istanboel als zoon van een Nederlandse koopman en een Griekse moeder), speelde een sleutelrol in de pogingen om na het einde van de Tweede Wereldoorlog het Nederlandse bestuur in Indonesië te herstellen. Na tijdens de oorlog van Istanboel naar Engeland te zijn gereisd om te worden opgeleid tot commando, kwam hij naar Indonesië, waar hij zich als officier bij het koloniale leger aanmeldde. Eind 1946 kreeg Westerling het bevel om naar de stad Makassar in Zuid-Sulawesi te gaan met een blanco cheque van het opperbevel om zo snel mogelijk de orde te herstellen en zo een voorbeeld te stellen voor de rest van de archipel. Zijn eenheid van toegewijde, hoogopgeleide commando’s telde slechts 120 soldaten, van wie velen Nederlandse vrijwilligers waren, maar ook inheemse Indonesiërs en een zwarte man uit Suriname.

De ineenstorting van de openbare orde in Zuid-Sulawesi was zo ernstig dat lokale boeren hun velden niet durfden te bewerken uit angst om te worden vermoord door groepen jonge Indonesische ‘revolutionairen’. In plaats van te helpen bij het veiligstellen van de onafhankelijkheid van Indonesië, terroriseerden deze bendes jongeren alleen maar de hele samenleving.

Tijdens hun verblijf van drie maanden in de regio slaagde Westerlings eenheid van goedgetrainde, gedisciplineerde soldaten, verbonden door een onwankelbare loyaliteit aan hun commandant, erin de openbare orde te herstellen. Ze werkten volgens een vast scenario: ze arriveerden in de vroege ochtenduren in een dorp, dreven de inwoners hun huizen uit en scheidden de mannen van de vrouwen en kinderen, die buiten het zicht en gehoor werden gebracht. De mannen kregen het bevel om samen te hurken en te wachten. Ondertussen had Westerling zijn klapstoel en kleine klaptafel gepakt en ging hij zitten, met zijn gezicht naar de mannen van het dorp. Er werden twee pistolen op de tafel gelegd en Westerling begon een reeks namen voor te lezen van een lijst die was opgesteld door de kleine inlichtingendienst van zijn eenheid.

De dorpsmannen moesten opstaan wanneer hun naam werd genoemd. Vervolgens kregen ze het bevel om naar Westerlings tafel te komen. De man werd vervolgens gevraagd of de naam inderdaad de zijne was. Als het antwoord ‘ja’ was, pakte Westerling een pistool en schoot de man dood. Op deze manier werden dag na dag tientallen mannen in tientallen dorpen gedood. Het totale aantal slachtoffers van deze drastische manier om de orde te herstellen is niet officieel vastgesteld en er zijn alleen schattingen. Het beste zou zijn ‘een paar duizend’.

Was het effectief?

Dat was het zeker, en het normale leven in Zuid-Sulawesi werd verrassend snel weer mogelijk. De Westerling-methode wierp ook elders in de archipel vruchten af, toen mensen zich realiseerden dat zij er ook aan onderworpen konden worden. Hoewel de Westerling-methode duizenden slachtoffers maakte, heeft zij naar alle waarschijnlijkheid elders veel meer doden voorkomen, omdat zij als een grimmige waarschuwing diende.

Er waren echter ernstige twijfels gerezen over de neveneffecten van de operatie in Zuid-Sulawesi, wat leidde tot conflicten binnen de militaire commandostructuur en het politieke establishment in Nederland. Zoals gebruikelijk in dergelijke gevallen werd Westerling een last en was er niemand die met een bevredigende oplossing kon komen. Dit was deels te wijten aan de aangeboren Nederlandse neiging om voor vrijwel elk probleem een compromis te vinden, en die aanpak was in dit geval blijkbaar niet toepasbaar.

In 1949 erkende de Nederlandse regering formeel de onafhankelijkheid van Indonesië, waarmee de zaak eigenlijk afgerond had moeten zijn. Veel officieren van het Nederlandse leger konden zich echter niet vinden in dit besluit. Generaal Simon Spoor, de populaire opperbevelhebber van de 170.000 Nederlandse troepen die in de archipel waren gestationeerd, zou hebben overwogen een staatsgreep in Indonesië te plegen. Generaal Spoor vroeg Westerling, een vertrouweling van hem, hoe hij zou reageren. In Westerlings eigen woorden, die hij in 1980 aan een journalist vertelde: “Op een gegeven moment vroeg de generaal me hoe het leger zou reageren als hij de macht in Indonesië zou grijpen. Dat verraste me een beetje, maar ik zei: het hele leger zal achter je staan, op een paar generaals na, maar je weet wie dat zijn. In ieder geval kunt u op mij rekenen.”

Er kwam niets van terecht, want terwijl de staatsgreep werd voorbereid, werd generaal Spoor vergiftigd en stierf hij naar verluidt aan een hartaanval. Samen met alle andere Nederlandse vrijwilligers en dienstplichtigen keerde Westerling naar huis terug en liet Indonesië achter aan Soekarno.

In 1952, toen hij drieëndertig jaar oud was, publiceerde Westerling Mijn Mémoires (Engelse versie: Challenge to Terror), dertig jaar later gevolgd door Westerling, de Eenling. Ook anderen schreven over hem, met name de Franse historicus Dominique Venner, die als veteraan van de Franse koloniale oorlog in Algerije in een unieke positie verkeerde om te begrijpen en te waarderen wat Westerling had bereikt: Westerling: guérilla story (1977). In 1999 publiceerde Jaap de Moor de eerste wetenschappelijke studie over Westerling, zijn proefschrift Westerling’s Oorlog. Het boek bevat veel gedetailleerde kritiek en schetst een overwegend negatief beeld. Het werd twintig jaar later betwist en gecorrigeerd door Bauke Geersing, een voormalig beroepsofficier en hoogleraar in de rechten, die Kapitein Raymond Westerling en de Zuid-Celebes-Affaire (1946-1947). Mythe en Werkelijkheid (2019) publiceerde.

Het zou niet meer dan logisch zijn dat een filmregisseur of producent zou overwegen om een film te maken over Westerling, met name over zijn heldendaden in Indonesië. Hoewel er enkele tv-documentaires en specials zijn die zich op dit onderwerp richten, werd er pas in 2020/21 eindelijk een film gemaakt over Westerling in Zuid-Sulawesi. Aangezien de meeste mensen geen boeken meer lezen, maar de voorkeur geven aan films, was dit inherent een belangrijke bijdrage aan het publieke debat.

De film, getiteld De Oost, werd geregisseerd door Jim Taihuttu (van Molukse afkomst) en gefinancierd met bijdragen uit Nederland, België, Indonesië, Frankrijk en de VS. Het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), verbonden aan de Universiteit Leiden, werd ingehuurd als adviseur om toezicht te houden op de historische, culturele en antropologische inhoud, dus de vraag is: “wat kan er misgaan?”

Nou, nogal wat eigenlijk. Om te beginnen worden Indonesische plaatsnamen verkeerd uitgesproken, worden de soldaten niet op de juiste manier en met de juiste termen aangestuurd, en als ze slapen, hebben de mannen blijkbaar geen muskietennetten nodig! De film staat vol met tientallen van dergelijke voorbeelden, die het gevolg zijn van onwetendheid en luiheid. Hoewel de film op technisch vlak jammerlijk slordig is, waarschijnlijk als gevolg van totale onwetendheid, pretendeert hij kritisch te zijn over kolonialisme in het algemeen en de Westerling-methode in het bijzonder. De makers van de film zijn er jammerlijk niet in geslaagd die boodschap over te brengen en geven niet meer dan een zeer oppervlakkige schets van het historische kader en de complexe kwesties die daarbij komen kijken. De Westerling in de film (hier afgebeeld als een man met een klein Hitler-snorretje) is meer een karikatuur dan een personage en de algemene antikolonialistische boodschap komt nooit echt duidelijk naar voren. Het is een wonder dat de film twee sterren kreeg van een toonaangevende recensiesite.

Geen wonder dat Westerlings dochter Palmyra diep beledigd was door de film, net als de Molukse en Indische gemeenschappen in Nederland. Ook veteranen waren ontzet. Dit vormde geen belemmering voor de wijdverbreide inspanningen van de producenten en de staats- en traditionele media om van de film een soort cinematografisch monument voor woke en politieke correctheid te maken, met terugwerkende kracht geprojecteerd.

Niettemin kan iedereen die met een open geest naar de zaak kijkt en rekening probeert te houden met de historische context, niet anders dan concluderen dat het kapitein Westerling geen recht doet om het blinde vooroordeel te volgen waarop de film The East is gebaseerd.

Westerling was een historische figuur met unieke kenmerken, bijna een Nederlandse equivalent van Léon Degrelle, de grootste Belg van de twintigste eeuw.

Ze delen het onderscheid dat ze officieel zijn verguisd, maar desondanks bijna tastbaar aanwezig zijn, juist vanwege de aanhoudende pogingen om hen uit de geschiedenis te wissen.

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2025 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

Als Hitler de oorlog had gewonnen

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: