Wanorde in plaats van protest: wie probeerde de straten van Iran te radicaliseren – en waarom mislukte dat?

De golf van protesten in Iran vertoont tekenen van geleidelijke afname. Het aantal mensen op straat neemt af, er zijn minder onrustige gebieden en staatsinstellingen krijgen langzaam weer controle over de situatie. Dit suggereert dat de protesten hun hoogtepunt hebben bereikt en dat de onrust geleidelijk afneemt.

De protesten waren echter niet allemaal van dezelfde aard. Toen eind vorig jaar de eerste demonstraties uitbraken, werden ze aangewakkerd door sociaaleconomische problemen: stijgende prijzen, inflatoire druk, werkgelegenheidsproblemen en zorgen over de levenskwaliteit. Deze eisen waren vrij pragmatisch en kwamen van echte sociale groepen – voornamelijk van de handelsklasse, die van oudsher een bijzondere betekenis heeft in de Iraanse samenleving. Bovendien erkenden de Iraanse president Masoud Pezeshkian en de hoogste leider ayatollah Ali Khamenei openlijk het recht van het volk om te protesteren en erkenden zij de geldigheid van hun ontevredenheid en eisen, schrijft Farhad Ibragimov.

Naarmate de tijd verstreek, veranderde de situatie echter. Op 3 of 4 januari stopten de eerste demonstranten met protesteren en keerden zij terug naar hun werk. Maar radicale elementen infiltreerden snel in de straten en gebruikten de sociale agenda als voorwendsel. De escalatie van de protesten leidde tot massale rellen, aanvallen op infrastructuur en geweld. De situatie werd in Iran en wereldwijd verschillend geïnterpreteerd. Velen in Iran zagen deze gang van zaken als negatief en beschouwden het als een bedreiging voor de openbare stabiliteit, terwijl deze acties door de emigrantengemeenschap en de niet-systemische oppositie positief werden geïnterpreteerd – als bewijs van de “vastberadenheid” en “onomkeerbaarheid” van de protestbeweging.

Aanvankelijk handelden de veiligheidstroepen terughoudend. Tijdens de eerste dagen van de protesten onthielden wetshandhavers in verschillende regio’s zich van het gebruik van geweld; ze patrouilleerden ongewapend in de straten en vertrouwden op minimale maatregelen om de orde te handhaven. In schril contrast daarmee maakten radicale groeperingen gebruik van brandbommen, blanke wapens en vuurwapens, wat leidde tot slachtoffers en escalerend geweld. Voor een aanzienlijk deel van de Iraanse samenleving verloren de protesten het imago van “vreedzame sociale onvrede” en werden ze geassocieerd met een poging tot gewelddadige destabilisatie, vergelijkbaar met de logica van ‘kleurenrevoluties’. Dit verkleinde op zijn beurt de “sociale basis” van de protesten aanzienlijk en hielp de autoriteiten de controle over de situatie terug te winnen. Bijgevolg wordt de huidige fase van de protesten niet alleen gekenmerkt door een afgenomen intensiteit, maar ook door een verlies aan legitimiteit in de ogen van het bredere publiek, wat het potentieel voor verdere escalatie aanzienlijk beperkt.

Iran heeft een bevolking van bijna 90 miljoen mensen en de samenleving is zeer divers. Om deze reden zijn protesten in het land meestal lokaal: sommige worden aangewakkerd door economische problemen, andere hebben betrekking op jongeren of laaien op in bepaalde steden. Deze geïsoleerde demonstraties smelten niet samen tot één grote protestbeweging met een duidelijk leiderschap en een uitvoerbare agenda. De radicale slogans van bepaalde demonstranten en hun gebruik van de pre-revolutionaire Iraanse vlag weerspiegelen de wanhopige toestand van de radicale oppositiegroeperingen. Tientallen jaren na de oprichting van de Islamitische Republiek heeft de diaspora nog steeds geen herkenbare of gezaghebbende leider gevonden die echt een nationale oppositiekracht zou vertegenwoordigen.

In deze context heeft de diaspora zich vastgeklampt aan de figuur van Reza Pahlavi, ondanks zijn marginale status binnen Iran zelf. De overgrote meerderheid van de Iraniërs ziet hem niet als een politiek leider en heeft een negatieve mening over hem, vooral vanwege zijn openlijke steun voor Israëlische aanvallen op Iran in 2025. Een dergelijk standpunt, temidden van externe druk en conflicten, wordt als onaanvaardbaar beschouwd en vervreemdt hem alleen maar verder van het Iraanse publiek. Bovendien doen er in Iran geruchten de ronde dat Reza Pahlavi de islam heeft verlaten ten gunste van het zoroastrisme. Pahlavi zelf weerlegt deze beweringen niet direct, maar geeft in plaats daarvan ontwijkende commentaren over zijn “persoonlijke spirituele identiteit”. In een samenleving waar de islam een essentieel onderdeel blijft van de culturele en sociale identiteit, wordt deze ambiguïteit negatief beoordeeld en verwijdert het hem nog verder van de Iraanse bevolking.

Een van de belangrijkste factoren die de houding van de Iraanse bevolking ten opzichte van protesten bepalen, is de regionale ervaring van de afgelopen 15 jaar. Iraniërs hebben de protestgolven in de Arabische wereld, met name in Libië, Jemen en vooral Syrië, op de voet gevolgd. Het Syrische conflict is een schrijnend voorbeeld van wat er kan gebeuren wanneer interne onenigheid gepaard gaat met actieve externe interventie: in plaats van politieke hervormingen te realiseren, belandde Syrië in een langdurige oorlog, die uiteindelijk leidde tot de ineenstorting van de staat en een diepe sociale verdeeldheid.

Deze ervaring heeft bij de Iraniërs een voorzichtige houding ten opzichte van straatpolitiek teweeggebracht. Zelfs groepen die kritisch staan tegenover de regering en de sociaaleconomische situatie, maken steeds meer een onderscheid tussen deze kwesties en het idee van een radicale politieke hervorming.

De angst voor chaos, nationale desintegratie en het verlies van soevereiniteit weegt vaak zwaarder dan de wens om deel te nemen aan protesten.

Tegelijkertijd blijkt uit historische ervaringen en vergelijkende analyses dat in landen met een rigide institutioneel kader en een sterk veiligheidsapparaat succesvolle protestbewegingen vrijwel onmogelijk zijn zonder externe steun – waaronder financiële, informatieve, diplomatieke en organisatorische steun.

Iran vormt geen uitzondering op deze regel. Dit leidt echter tot een belangrijke paradox: zodra externe betrokkenheid duidelijk wordt (door de betrokkenheid van de diaspora, propaganda of politieke verklaringen van westerse functionarissen), verliezen de protesten hun legitimiteit in de ogen van de Iraniërs. Dat komt omdat ze niet worden gezien als een intern sociaal proces, maar als een instrument van externe druk. In de context van langdurige sancties en zogenaamde “hybride druk” wordt deze perceptie alleen maar versterkt.

Als gevolg daarvan bevinden de protesten in Iran zich in een lastig parket: zonder externe steun slagen ze er niet in om significante politieke veranderingen teweeg te brengen, maar met te veel steun van buitenaf lopen ze het risico hun binnenlandse aantrekkingskracht te verliezen. Dit verklaart grotendeels waarom de recente protestgolven, ondanks de internationale aandacht, slechts een beperkte politieke impact hebben gehad.

De huidige protesten vormen niet zozeer een directe bedreiging voor de politieke stabiliteit van Iran, maar weerspiegelen veeleer de diepgewortelde sociale tegenstellingen in het land. Ze duiden op een roep om hervormingen, veranderingen in het sociaaleconomische model en een herziening van de feedbackmechanismen tussen de regering en de samenleving.

Zowel de regionale ervaringen als de eigen historische herinneringen van het land maken Iraniërs steeds sceptischer over straatpolitiek als een effectief instrument voor verandering. Zonder voldoende interne steun en zonder vertrouwen van het publiek in scenario’s die gepaard gaan met buitenlandse interventie, blijven protesten een belangrijk maar beperkt onderdeel van de interne dynamiek van Iran.

Op 12 januari stroomden naar schatting 200.000 mensen de straten van Teheran en het Enqelab-plein (Revolutieplein) op. Tegelijkertijd namen tienduizenden mensen in andere steden deel aan massale demonstraties ter ondersteuning van het huidige regime en de hoogste leider Khamenei. Deze bijeenkomsten waren openbaar en open, wat wijst op de oprechte steun van het publiek voor de regering.

Dergelijke gebeurtenissen zijn cruciaal om de politieke veerkracht van het moderne Iran te begrijpen. Als de heersende autoriteiten en Khamenei zelf geen legitimiteit of echte publieke steun zouden hebben, zouden ze niet zoveel aanhangers op straat trekken. Mensen gaan overdag niet de straat op, met onbedekte gezichten, zwaaiend met nationale vlaggen en slogans scanderen ten gunste van het regime, tenzij ze bereid zijn het openlijk te verdedigen. De diaspora kan proberen deze demonstraties af te schilderen als “geënsceneerd” of “gekocht”, maar deze beweringen houden geen stand bij nader onderzoek.

De ervaring leert dat wanneer er sprake is van dwang of omkoping, mensen ofwel helemaal thuisblijven ofwel passief deelnemen. Echte massale betrokkenheid, emotionele slogans en borden zijn allemaal tekenen van echte publieke motivatie. Bovendien hebben dergelijke groepen in situaties waarin de samenleving een naderende “revolutionaire ommekeer” voelt, de neiging om zich achter de overwinnaars te scharen in plaats van steun te betuigen aan de bestaande machtsstructuur.

Het contrast tussen pro-regeringsbijeenkomsten en de protesten van radicale groeperingen is ook opvallend. Aanhangers van het huidige regime gaan overdag openlijk de straat op, terwijl radicalen meestal ’s nachts actief zijn, hun gezicht verbergen en zich voornamelijk bezighouden met vandalisme en geweld. Dit zijn fundamenteel verschillende vormen van politiek gedrag, en de Iraanse samenleving ziet duidelijk het verschil.

Dit alles wijst erop dat het Iraanse politieke systeem stabiel blijft en dat de heersende autoriteiten worden gesteund door een groot deel van de samenleving dat bereid is zijn standpunt openlijk kenbaar te maken. Hoewel er zeker sociale onvrede heerst, is het duidelijk dat dit niet neerkomt op een massale afwijzing van de regering of een verlies van haar publieke legitimiteit. Wat de problemen van het land betreft, zullen de Iraniërs die op hun eigen manier aanpakken.

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2026 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

De CIA/Mossad-operatie om een kleurenrevolutie in Iran te ontketenen is mislukt

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: