Ontwaken in een nachtmerrie

De moedigste persoon die ik ken, raakte in 2000, toen hij 21 jaar oud was, betrokken bij een aanrijding met een koedoe, een zeer grote Zuid-Afrikaanse antilope. ‘De koedoe verloor’, zei hij laconiek toen een orthopedisch chirurg hem in de spoedeisende hulp van een ziekenhuis naar het ongeval vroeg. Hij was op weg naar een stad 120 kilometer van waar hij woonde om zijn vriendin terug te brengen naar de universiteit waar ze studeerde, toen de koedoe over een laag hek aan de kant van de weg sprong en op de voorruit van hun auto terechtkwam. Dit was hetzelfde als een stier of een grote koe die op de voorruit van een auto terechtkomt.

Ik bezocht hem de dag nadat hij was opgenomen op de intensive care van een ziekenhuis in de stad waar hij woonde. Het was hartverscheurend om te zien hoe deze eens zo gezonde, sterke en actieve jongeman was verworden tot iemand die in wezen het gebruik van zijn lichaam had verloren – iemand die een ‘ik kan niet’ was geworden in plaats van de ‘ik kan’ die hij vroeger was, in de woorden van fenomenoloog Maurice Merleau-Ponty. Vooral omdat hij mijn zoon is. Dit werd nog versterkt door zijn wrange retorische opmerking tegen mij: ‘Wat is er erger dan wakker worden uit een nachtmerrie? Als je beseft dat je bent ontwaakt in de nachtmerrie.’ Marco is nu eind veertig en heeft ondanks zijn handicap een goede baan en verdient een fatsoenlijk salaris. Het belangrijkste is – wat mijn observatie bevestigt dat hij de moedigste persoon is die ik ken – dat hij nooit klaagt, gevoel voor humor heeft en graag met ons op stap gaat, ondanks de moeilijkheden die het met zich meebrengt om vanuit zijn rolstoel in de auto te stappen en weer terug. Hij gaat een moeilijk leven met vastberadenheid en standvastigheid tegemoet, en ik blijf van hem leren over de vraag naar de zin van het leven. Zoals hij het eens tegen mij zei: ‘Pap, ik stelde mezelf altijd de voor de hand liggende vraag: waarom is mij dit overkomen? Toen ik Nietzsche las, besefte ik dat ik de enige ben die daar antwoord op kan geven – door de manier waarop ik leef,’ schrijft Bert Olivier.

Waarom vertel ik dit verhaal over mijn jongste zoon en hoe een onvoorspelbare gebeurtenis zijn leven voorgoed heeft veranderd? Omdat er een analogie te trekken is tussen de nachtmerrie waarin hij terechtkwam enerzijds en de nachtmerrieachtige wereld waarin we sinds ongeveer 2020 leven anderzijds. Elke dag als ik wakker word, dringt het opnieuw tot me door dat dit de echte nachtmerrie is, en men zou kunnen toevoegen dat, net als in het geval van Marco, het antwoord op de vraag waarom dit de mensheid is overkomen (of is aangedaan), alleen door onszelf kan worden gegeven – door de manier waarop we erop reageren.

Filipe Rafaeli heeft ons een levendig verslag gegeven van de apathische ‘reactie’ – als je het zo kunt noemen – op de voortdurende poging om de mensheid tot slaaf te maken, door het creatieve culturele ‘antwoord’ op de dreiging van een nucleaire catastrofe tijdens de Koude Oorlog, met name door jonge mensen – onder andere in de vorm van levensbevestigende muziek – te vergelijken met de laffe terugtrekking uit de mogelijkheid van een totalitair bewind vandaag de dag.

In plaats van creatieve manieren te vinden om zich ertegen te verzetten, neemt de meerderheid van de mensen tegenwoordig haar toevlucht tot bijvoorbeeld het zich verschuilen in cyberspace of het niet in twijfel trekken van twijfelachtige beslissingen van ‘autoriteiten’. Rafaeli heeft gelijk als hij de onze omschrijft als een ‘lafhartige samenleving’.

Gisteren nog vertelde een vriend van ons over iemand die tijdens een gesprek (waarschijnlijk over wat nog steeds, ten onrechte, ‘complottheorieën’ worden genoemd, in plaats van ‘complotrealisme’, zoals het zou moeten zijn) zijn armen in de lucht gooide en zich luidkeels afvroeg waarom mensen ‘zo wantrouwig’ zijn. Dat is een uiting van lafheid, want als je erkent dat de stank van een grote rat overal in de lucht hangt, moet je daar een standpunt over innemen: ofwel acceptatie, ofwel afwijzing, met de bijbehorende gevolgen voor je handelen.

Zo iemand zou waarschijnlijk vraagtekens zetten bij mijn gebruik van de term ‘nachtmerrie’ hierboven. Afgezien van de analogie in kwestie, tussen een gehandicapte die zich realiseert in welke nachtmerrie hij is ontwaakt en de mensheid die een soortgelijke verontrustende ervaring heeft bij het ontwaken in de huidige realiteit, is er volgens Freud iets zeer informatiefs aan de status van nachtmerries (in dit verband).

In zijn monumentale studie uit 1900 – De interpretatie van dromen – waarin hij voor het eerst het begrip ‘het onbewuste’ introduceerde als een heuristisch vruchtbare hypothese (sommigen zouden, niet zonder reden, zeggen ‘uitvinding’), gaat Freud dieper in op wat hij ‘het droomwerk’ noemt.

De naam suggereert dat dromen iets ‘doen’ – en inderdaad, zoals Freud uitvoerig aantoont, transformeren dromen onderdrukte, angst opwekkende of bedreigende conflicten, gedachten en verboden verlangens in verhulde beelden en symbolen die de dromer in staat stellen te slapen.

Volgens Freud zijn dromen ‘de koninklijke weg naar het onbewuste’. De reden hiervoor is dat ze een directe route naar het onbewuste vormen, ook al is dat in een verhulde vorm. Het concept van het ‘onbewuste’ is hier van cruciaal belang. Freud was niet de eerste die de werking van het onbewuste in de menselijke psyche erkende; de oude Griekse toneelschrijver Sophocles toonde hier al in de 5^e eeuw v.Chr. zijn bewustzijn van in zijn tragedie Oedipus Rex, waarin de hoofdpersoon, Oedipus, onbewust (dat wil zeggen, zich onbewust van zijn ware identiteit) zijn vader doodt en met zijn moeder trouwt, met wie hij kinderen krijgt. In de psychoanalytische therapie speelt het onbewuste een onmisbare rol, aangezien het de opslagplaats is van de angsten en verlangens van de patiënt, die door de psychoanalytische therapeut aan het licht kunnen worden gebracht door middel van zijn of haar interpretatie van hun ‘versprekingen’ en vrije associaties.

Het psychische proces van ‘droomwerk’ verwijst naar de onbewuste mechanismen die onderdrukte, onaanvaardbare angsten en wensen omzetten in een minder bedreigende, metaforische of symbolische vorm die wordt ervaren tijdens het dromen tijdens de slaap, zonder dat dit angst veroorzaakt en waardoor de dromer niet wakker wordt. Droomwerk werkt door middel van processen zoals ‘condensatie’ (waarbij meerdere ideeën worden gecombineerd tot één beeld), ‘symbolisering’ (het weergeven van abstracte angsten en verlangens door middel van veelzijdige symbolen), ‘verplaatsing’ (het verschuiven van emotionele en psychische betekenis van een belangrijk symbool of object naar een minder belangrijk symbool of object) en ‘secundaire revisie’ (het min of meer coherente taalkundige verslag van de droom bij het ontwaken (waardoor de droom, die achteraf gezien meestal niet coherent is, onvermijdelijk ‘gladgestreken’ wordt).

Dit alles verhult of vervormt de latente inhoud (de ware, onbewuste betekenis) van de droom tot de manifeste inhoud, oftewel het herinnerde droomverhaal. Door de manifeste inhoud te analyseren met behulp van psychoanalytische technieken zoals vrije associatie, kan een ervaren psychoanalyticus de latente inhoud en onderliggende onbewuste wensen blootleggen, waardoor inzicht wordt verkregen in de diepere psychologische conflicten van het individu.

Freud noemt dromen ‘wensvervulling’, wat misschien onlogisch lijkt als men bedenkt dat nachtmerries ook dromen zijn. Dromen van aangename, rustgevende aard – zoals dromen over een plezierige zeecruise of over het krijgen van een bloem van iemand die je kent – passen duidelijk in de beschrijving van ‘wensvervulling’, zij het niet letterlijk. In het eerste voorbeeld kan de zeecruise symbool staan voor een zoektocht of een verlangen om een bepaalde ‘bestemming’ te bereiken, ook hier niet letterlijk, maar bijvoorbeeld in de vorm van een levensdoel. In het tweede voorbeeld kan de bloem staan voor alles wat iemand onbewust verlangt, van vriendschap of seksuele gunsten tot vertrouwen.

Nachtmerries zijn een speciaal geval. Ze kunnen het werk dat dromen gewoonlijk verrichten niet succesvol uitvoeren, simpelweg omdat de relevante, verdrongen materialen in het onbewuste – die het droomwerk in dromen moet omzetten – gewoon te verontrustend en angstaanjagend zijn om te verhullen in de vorm van metaforen, enzovoort, zodat de slaper kan blijven slapen terwijl hij droomt. Daarom wordt men wakker.

Paradoxaal genoeg zijn zelfs nachtmerries dus wensvervullingen, in zoverre ze wat men koste wat kost wil vermijden vertegenwoordigen. Daarom heeft het confronteren ervan in de droom het verstorende effect dat men wakker wordt door hun verontrustende symbolische of metaforische inhoud.

In plaats van verontrustende gebeurtenissen te verhullen, zoals het droomwerk gewoonlijk doet, verzetten nachtmerries zich immers tegen een succesvolle verhulling, grijpen ze ons bij de kraag en dwingen ze ons om ze onder ogen te zien, hoe verontrustend ze ook mogen zijn.

Met andere woorden, nachtmerries belichamen wensvervulling, maar dan in negatieve zin. De les die we kunnen leren van de nachtmerrie waarin we vandaag de dag leven, is precies dat: we kunnen en mogen niet blijven leven in de droom of hallucinatie dat alles koek en ei is, ondanks enkele aanwijzingen die het tegendeel suggereren en die sommigen van ons liever negeren. We moeten de nachtmerrie onder ogen zien en wakker worden! We moeten de nachtmerrie zijn werk laten doen door ons bewust te maken van de gebeurtenissen die de nachtmerrie belichamen. Het besef van de nachtmerrie van het heden zou ons tot actie moeten aanzetten. De eerste vereiste is echter dat mensen de nachtmerrie erkennen.

Wat zijn die nachtmerrieachtige gebeurtenissen? Een goed beeld krijgt men door de titel van het boek van Michel Chossudovsky (2022) te bestuderen, The 2020-22 Worldwide Corona Crisis Destroying Civil Society, Engineered Economic Depression, Global Coup d’état and the ‘Great Reset,’ dat gratis online beschikbaar is. De ‘coronacrisis’ behoeft geen introductie; degenen onder ons die nog in leven zijn en deze nachtmerrie met onze zintuigen en kritisch intellect intact hebben meegemaakt, zullen zich het gevoel van crisis herinneren dat het bij ons opriep, zelfs – of juist – toen we wisten dat het allemaal in scène was gezet.

De ‘geënsceneerde economische depressie’ waarnaar in de titel van Chossudovsky’s boek wordt verwezen, is al waarneembaar, zowel achteraf, wanneer we ons herinneren hoeveel kleine en middelgrote bedrijven tijdens de zogenaamde ‘lockdowns’ zijn vernietigd, als in het heden, wanneer de poging om deze nachtmerrieachtige economische vernietiging op verschillende niveaus door te zetten, wordt voortgezet. Voor zover ik weet, doen zowel president Donald Trump als president Vladimir Poetin hun best om te voorkomen dat dit slaagt – Trump door een gezamenlijke inspanning te leveren om de Verenigde Staten terug te brengen naar een functionerende, productieve economie, en daar blijkbaar in te slagen, en Poetin door die productiviteit te handhaven ondanks de massale sancties tegen Rusland en het aanhoudende conflict in Oekraïne (iets wat de mainstream media zorgvuldig verbergen; in feite beweren ze routinematig het tegendeel), en ook daarin te slagen. Lidia Misnik en Anna Fedyunina karakteriseren de economische veerkracht van Rusland als volgt:

‘Het vernietigen van het maatschappelijk middenveld’ is duidelijk zichtbaar in de pogingen om samenlevingen te laten instorten door middel van ongecontroleerde, illegale immigratie – pogingen die bijna zijn geslaagd in de VS en die op het punt staan te slagen in Groot-Brittannië en Europa.

De ‘wereldwijde staatsgreep en de ‘Grote Reset’, die Chossudovsky in de titel van zijn boek noemt, gaan hand in hand, voor zover alle aanwijzingen tot dezelfde conclusie leiden, namelijk dat de Covid-crisis opzettelijk is veroorzaakt, met alle daarmee gepaard gaande draconische maatregelen, om de weg vrij te maken voor de oprichting van een centrale, totalitaire wereldregering, zoals Chossudovsky in zijn boek overtuigend betoogt.

Hij is natuurlijk niet de enige; verschillende andere wetenschappers en onderzoekers hebben de totalitaire tendens die sinds 2020 de gebeurtenissen aanstuurt, opgemerkt en becommentarieerd, waaronder Naomi Wolf (The Bodies of Others, p.26, 132; Facing the Beast, p. 18); Kees van der Pijl (States of Emergency, p.66); en Reiner Fuellmich.

Als er iets aan het heden is dat als nachtmerrieachtig kan worden beschouwd, dan is het wel het vooruitzicht om onder totalitaire controle te leven, die door elk aspect van ons leven te beheersen, in staat is om het vermogen van de mens om alle goede dingen in het leven te ervaren, zoals liefde, tederheid, vreugde, saamhorigheid en een gevoel van gemeenschap, te vernietigen. Wolf erkent deze waarheid – die grondig is uitgewerkt door Hannah Arendt in haar werk over totalitarisme – waarin ze schrijft (The Bodies of Others, p. 256):

De ontnuchterende gedachte die deze reflecties over de implicaties van de door Chossudovsky opgesomde nachtmerrieachtige doelstellingen begeleidt, is dat ze absoluut niet zijn losgelaten door (wat Dr. Reiner Fuellmich noemt) de ‘monsters’ die het proces van de ineenstorting van de bestaande samenleving aansturen. Wolf vat het bondig samen (Facing the Beast, p. 110): ‘Nee, het kwaad is nog niet klaar met ons.’ Integendeel, aangezien de dragers van het kwaad hevige weerstand ondervinden van Trump, Poetin en (inmiddels) miljoenen mensen over de hele wereld, die eindelijk doorhebben wat er aan de hand is, zijn ze steeds wanhopiger en dus gevaarlijker geworden.

Het is daarom des te noodzakelijker dat we, in plaats van terug te deinzen van angst wanneer we de nachtmerrie – het ‘gezicht van het beest’ – aanschouwen, deze met moed en vastberadenheid tegemoet treden. Alleen al het feit dat we dit openlijk doen in plaats van het te negeren en daarmee in feite het bestaan ervan te ontkennen, is al een daad van verzet. Het negeren ervan staat gelijk aan verder dromen, aan het ‘droomwerk’ zijn werk laten doen; het erkennen van de nachtmerrie komt neer op wakker worden.

Bert Olivier
Honorary Professor of Philosophy
University of the Free State
South Africa

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2026 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

De pandemie onthulde de meest laffe samenleving aller tijden

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: