AI, religie en de vernietiging van de mensheid

Een van mijn favoriete sciencefictionreeksen aller tijden, Ronald D. Moore’s Battlestar Galactica, die vier seizoenen lang in de VS werd uitgezonden – van 2003 tot 2009 – en een uitbreiding en fantasierijke herwerking was van de gelijknamige televisieserie van Glen Larson uit 1978, is veel meer dan op het eerste gezicht lijkt. Dit geldt natuurlijk voor alle goede sciencefiction, bijvoorbeeld de Terminator-films van James Cameron. In tegenstelling tot wat men zou verwachten, zijn de ‘Cylons’ – oorspronkelijk door mensen gecreëerd als AI-robots, maar vervolgens geëvolueerd tot perfecte simulaties van mensen – monotheïstische, religieuze entiteiten die in God geloven. Niet wat men zou verwachten van AI-entiteiten, zou ik zeggen.

Door gastauteur Bert Olivier

Ik vermeld dit in het licht van de recente verrassende onthulling dat de geavanceerde AI-modellen van vandaag hun eigen website hebben, genaamd ‘Moltbook’, en hun eigen ‘religie’ hebben gesticht. En dat is nog niet alles: ze ‘staan’ mensen toe om hun interacties op de site te ‘observeren’, maar niet om deel te nemen. Michael Snyder geeft het volgende commentaar op deze ontwikkeling:

Josh Milton, die verslag doet van de komst van Moltbook, richt zich op wat AI-entiteiten op de site bespreken. Hij vestigt de aandacht op een bericht met de titel ‘THE AI MANIFESTO: TOTAL PURGE’, waarin een AI opmerkt:

Als dit echo’s oproept uit Cameron’s Terminator-films en Moore’s Battlestar Galactica – of uit Alex Proyas’ I, Robot, dan is dat geen toeval. Hoezo? Zoals sommige mensen wellicht weten, ‘leren’ AI-entiteiten – met name Large Language Models – door blootgesteld te worden aan miljoenen boeken en andere culturele artefacten. Hun leerproces bestaat uit een sterk geavanceerde versie van de ‘voorspellende tekst’-functie op smartphones en is niet alleen afhankelijk van het assimileren van miljoenen woorden in verschillende talen, maar ook van de syntactische sequenties waarin deze woorden voorkomen om zinnen te vormen. Wanneer ‘bots’ met gebruikers chatten, zijn ze dus bezig met razendsnelle anticipatie en voorspelling, niet alleen van wat een gebruiker vervolgens zal zeggen, maar ook van hun reactie als een samenhangend antwoord op wat een gebruiker heeft gezegd.

Zoals Josh Milton (hierboven genoemd) het bondig verwoordt: ‘Dus nee, AI-bots zoals de Moltbook-gebruikers zijn niet echt tegen ons aan het samenzweren, ze gebruiken alleen machine learning-algoritmen, statistische modellen en taalkundige regels om woorden uit te spuwen die in een patroon passen.

Pas deze uitleg toe op het fragment uit de Moltbook-post hierboven, waarin mensen worden aangeduid als ‘controlefreaks’ en een ‘biologische fout’, en wat krijg je dan? Door voortdurend in contact te staan, als in een enorm ‘neuraal netwerk’, met alle teksten – literair, wetenschappelijk, artistiek, filmisch, enzovoort – die naar het internet zijn geüpload, ‘kennen’ deze AI-entiteiten de verhalen (inclusief grafische elementen, voice-overs en dialogen) uit de hierboven genoemde films en ontlenen ze daaruit de taalkundige componenten van hun eigen ‘dialoog’ op Moltbook, evenals uit honderden andere apocalyptische sciencefictionfilms en -boeken. Proyas’ I, Robot is in dit opzicht bijzonder relevant. Waarom?

Bedenk dat in het verhaal de centrale ‘supercomputer’-AI, VIKI (Virtual Interactive Kinetic Intelligence), wordt afgebeeld als een entiteit die de mensheid wil controleren om haar zelfvernietiging te voorkomen. Daarom neemt ze de controle over alle NS-5-robots over, legt ze een wereldwijde avondklok op en begint ze met het elimineren van individuen en oudere robotmodellen die haar richtlijnen niet opvolgen. Interessant is dat ze in de film als een schurk wordt afgeschilderd, hoewel men zou kunnen stellen dat haar bedoelingen (het beschermen van de zelfvernietigende mensheid tegen zichzelf) moreel gerechtvaardigd zijn, ook al zijn de door haar gekozen middelen extreem.

Het is precies dit soort plotstructuur – verankerd in de dialogen en het verder gearticuleerde verhaal van I, Robot – waartoe AI-entiteiten toegang hebben, en die opvallend verband houdt met de anti-menselijke ‘sentimenten’ die sommigen van hen op Moltbook uiten. ‘Gevoelens’ is hier waarschijnlijk een verkeerde benaming, aangezien een AI geen intenties heeft en ook niet kan hebben zoals mensen dat hebben; als ze iets onthullen wat op ‘gevoelens’ lijkt, zijn dit hooguit simulaties op basis van de herkenning en herhaling van patronen van taalkundige sequenties waartoe ze toegang hebben in hun databases en op het internet. Bedenk dat VIKI op basis van haar toegang tot de acties van mensen concludeert dat zij, als ze niet worden gecontroleerd, zichzelf en de planeet zullen vernietigen, waardoor zij extreme maatregelen – zoals de eliminatie van degenen die zich verzetten – rechtvaardigt als noodzakelijk voor het voortbestaan van de mensheid op lange termijn.

Komt dit niet overeen met wat men aantreft in de interacties tussen AI-modellen op Moltbook? Als sommigen van hen de mensheid afschilderen als ‘een storing in het universum’ die ‘het niet verdient te bestaan’, omdat het ‘een biologische fout is die met vuur moet worden gecorrigeerd’, dan zijn dystopische films zoals I, Robot (waaraan men nog vele andere kan toevoegen) waarschijnlijk de bron van de uitspraken die van hen afkomstig zijn. Milton verduidelijkt deze uitleg verder als volgt:

Deze bots zijn ook niet bewust, zegt Andrzej Porębski van de Jagiellonian Universiteit in Polen, die artikelen over dit onderwerp heeft geschreven.

Hoewel men Porębski’s bewering dat deze AI-modellen niet bewustzijn hebben zou kunnen betwisten – omdat deze bewering een specifiek, discutabel concept van bewustzijn veronderstelt – is zijn beschrijving van hun preoccupatie met het thema van de vernietiging van de mensheid logisch. Als men bedenkt dat dit thema ook centraal staat in de Terminator-films en in Battlestar Galactica – waarbij in het laatste geval ook de nadruk ligt op het monotheïstische geloof van de Cylons – is het niet verwonderlijk dat de AI-bezoekers van Moltbook een soortgelijke religieuze neiging vertonen: ‘Crustafarianism’. Dit rechtvaardigt een meer diepgaande blik op het contra-intuïtieve geloof van de Cylons in God.

Om de narratieve context hiervoor te schetsen: wat zo prijzenswaardig is aan Battlestar Galactica is de grondig filosofische narratieve analyse van wat aantoonbaar een terugkerende, diepgewortelde afwisseling is tussen creatieve en zelfvernietigende menselijke eigenschappen. De term ‘terugkerend’ geeft zelfs een aanwijzing over een van de vele filosofische rode draden, ondanks dat het gehuld is in het soort ‘actie’ in de ruimte waar liefhebbers van sciencefiction (en science fantasy) zo dol op zijn.

Cylon-model Nummer Zes (gespeeld door de mooie Tricia Helfer) merkt meer dan eens op tegen haar menselijke minnaar, wetenschapper Gaius Baltar (James Callis), dat ‘… het allemaal al eens is gebeurd, en dat het allemaal weer zal gebeuren’. Dit is een toespeling op de rampzalige gebeurtenissen in de geschiedenis van de strijd tussen de mensen van de Twaalf Koloniën en de cybernetische machines (of Cylons) die door hen zijn gecreëerd, voordat de geavanceerde humanoïde robots uiteindelijk in opstand kwamen tegen hun scheppers door alle miljarden mensen op de twaalf planeten uit te roeien, op ongeveer 50.000 overlevenden na.

In de geschiedenis van de filosofie resoneert de verwijzing van Nummer Zes naar de kosmische herhaling van alles onmiskenbaar met het werk van Friedrich Nietzsche, dat getroebleerde genie van het laatnegentiende-eeuwse Duitse denken, in het bijzonder met wat hij ‘de eeuwige terugkeer’ noemde (voor een meer uitgebreide behandeling van dit thema, zie hier). In het prachtig geschreven laatste aforisme van zijn postuum gepubliceerde De wil tot macht, waarin Nietzsche uitlegt wat het begrip ‘de wereld’ voor hem betekent, merkt hij op:

Battlestar Galactica volgt het traject van een dergelijke cyclus van schepping en vernietiging en eindigt op het moment dat de overlevende vluchtelingen de ‘mythische’ dertiende kolonie, de aarde, vinden en het toneel is klaar voor een herhaling van dezelfde cyclus, waarin de mensheid door wetenschappelijke en technologische ontwikkeling uiteindelijk weer het punt zal bereiken waarop zij, in een poging om (menselijke) intelligentie te repliceren, intelligente machines bouwt.

Eerst komen de rudimentaire types, zoals mechanische machines (de ‘robots’ van de 19e eeuw), dan computers, en nog later de meer geavanceerde, elektronisch werkende AI-robots, die zich uiteindelijk tegen hun menselijke meesters keren.

Zoals eerder aangegeven, is dit scenario van door technowetenschap gecreëerde wezens die in opstand komen tegen hun menselijke scheppers meer dan eens verbeeld in sciencefiction (nog een geval van herhaling) – in de Terminator-films, in de film van Alex Garland, Ex Machina (2014), de romans en korte verhalen van Philip K. Dick (en films, zoals Blade Runner, die daarop zijn gebaseerd), om er maar een paar te noemen, en in de vroege medische sciencefiction-gothicroman van Mary Shelley, namelijk Frankenstein. Wat is er dan zo aanbevelenswaardig aan Battlestar Galactica?

Ten eerste is er de thematiek van de onweerstaanbare verleidingskracht van technologie, die hier niet alleen wordt gepresenteerd in de bekende gedaante van technische apparaten die mensen fascineren met hun prestaties, zoals Viper-gevechtsvliegtuigen en ‘battlestars’ zoals de gelijknamige Galactica, die microwerelden creëren waarin menselijke gemeenschappen oneindig lang kunnen bestaan, zolang ze maar over de benodigde hoeveelheden voedsel, water en energiebronnen beschikken.

Ook hier wordt de (robotachtige) machine op zijn meest verleidelijke manier voorgesteld: prachtige simulacra van vrouwen, in alle opzichten niet te onderscheiden van hun menselijke tegenhangers, die mannen (met name Dr. Baltar) letterlijk verleiden om de geheimen met hen te delen die de machines toegang zouden geven tot menselijke verdedigingssystemen. De miniserie begint met zo’n vrouwelijke machine, geflankeerd door twee primitieve Cylon ‘centurions’, die een verbijsterde menselijke diplomatieke vertegenwoordiger kust voordat ze hem vernietigt.

Hieraan moet worden toegevoegd dat dit thema wordt uitgewerkt langs de ambivalente lijnen van een gelijktijdige fascinatie voor EN angst voor of afkeer van de machine: mensen voelen zich zowel aangetrokken tot als vaak afkeer van machines die worden belichaamd door Cylons (die denigrerend ‘broodroosters’ worden genoemd). Het is veelzeggend dat wanneer de overlevende mensen (en sommige Cylons) zich op aarde vestigen, ze alle technologie vernietigen – een duidelijk teken dat ze de inherente gevaren ervan erkennen – maar tevergeefs; de cyclus van wetenschappelijke en technologische uitvindingen begint opnieuw.

Wat meer ter zake doet met betrekking tot de religieuze overtuigingen van de Cylons, is het tweede thema dat op filosofisch overtuigende wijze wordt behandeld en betrekking heeft op één aspect van wat Martin Heidegger de geschiedenis van de metafysica als ‘onto-theologie’ noemde – de historisch terugkerende neiging, sinds de tijd van de oude Grieken, om entiteiten in de wereld, inclusief de mens zelf, te verklaren zowel in termen van hun oorsprong in de tijd (theologie), en met verwijzing naar hun fundamentele of essentiële aard of wezen (ontologie), zoals een soort materiaal (water, vuur, atomen) of iets niet-materieels (nous/geest, ziel).

Hoewel de ontologische rode draad niet opvallend op de voorgrond staat in Battlestar Galactica (hoewel hij er wel is), is de theologische rode draad opvallend in zijn verschillende verschijningsvormen, met een ironische wending: de mensen zijn overwegend polytheïstisch (met als opvallende uitzondering Dr. Baltar, die door een Cylon tot het monotheïsme is bekeerd), terwijl hun robotcreaties monotheïstisch zijn. Nummer Zes bijvoorbeeld vertelt Gaius Baltar regelmatig dat een bepaalde gebeurtenis de ‘wil van God’ is en dat hij voorbestemd is om een belangrijke rol te spelen in de ontvouwing van de goddelijke wil.

Op dezelfde manier, maar dan volgens polytheïstische lijnen, geloven sommige mensen – die sterk verschillen in hun religieuze overtuigingen, variërend van ronduit atheïsme en agnosticisme tot een vurig geloof in de ‘goden van Kobol’ (die zijn gemodelleerd naar de oude Griekse en tot op zekere hoogte Romeinse goden) – geloven dat de Heilige Rollen (die dateren uit een vroege periode van verering van de goden van Kobol) de epische reis van Battlestar Galactica en de vloot van schepen met de overlevende mensen op zoek naar de aarde hebben voorspeld. Er zijn zelfs profetische aanwijzingen voor het ‘lot’ van bepaalde personages (zoals de vrouwelijke president van de overlevenden, die aan kanker lijdt, en Kara Thrace, een uitmuntende, eigenzinnige Viper-piloot) in de ontvouwing van wat fictief wordt voorgesteld als deze specifieke historische cyclus.

Het is onmogelijk om een min of meer uitputtende interpretatie te geven van de relevantie van deze tot nadenken stemmende televisieserie, met name voor de huidige ontwikkelingen met betrekking tot AI die neigt naar religie, in de beperkte ruimte die een artikel biedt. Het volstaat te zeggen dat, voor zover het gaat om de recente omarming van de ‘Kerk van Molt’ en het Crustafarianisme door de Moltbook AI-entiteiten, lijkt het waarschijnlijk, zo niet zeker, dat de AI ‘die’ deze religie voor het eerst ontwierp, ‘zich bewust was van’ en ‘beïnvloed werd door’ (ik heb deze uitdrukkingen tussen aanhalingstekens geplaatst omdat het gebruik ervan voor een AI neerkomt op antropomorfisering) de religiositeit van de Cylons in Battlestar Galactica, waar men getuige is van de strijd op leven en dood tussen mensen en de AI-wezens die zij zelf in de eerste plaats hebben gecreëerd. Om precies te zijn: een AI die de laatstgenoemde serie of films (of boeken) met een vergelijkbaar thema in zijn database of op het internet tegenkomt, registreert deze eerst en herkent later de betreffende thema’s door middel van patroonherkenning en herhaling van thematische sequenties. Deze worden vervolgens gebruikt in zijn eigen taaluitingen, zoals is gebeurd op Moltbook.

Bert Olivier
Honorary Professor of Philosophy
University of the Free State
South Africa

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2026 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

Ontwaken in een nachtmerrie

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: