Derrida en de Amerikaanse doodsmachine

1 augustus 2026. Washington heeft een veiligheidsadvies uitgegeven waarin alle Amerikaanse burgers worden aangespoord West-Azië te verlaten. Meerdere persbureaus melden dat de Verenigde Staten en Israël een grootschalige aanval op de energie- en elektriciteitsinfrastructuur van Iran voorbereiden. Vanuit Teheran komen steeds duidelijkere signalen dat men klaar is voor een zware vergeldingsaanval. Neoconservatieve media in Amerika spreken opgetogen over een “tijdperk van kaarsen“ dat over onze regio neerdaalt. Het toneel van politiek en oorlog begint steeds meer op Russische roulette te lijken. De Verenigde Staten – die zich lange tijd hebben voorgedaan als de verdediger van de naoorlogse rechtsorde – dreigen nu openlijk en zonder schijn met oorlogsmisdaden. Het zionistische regime, verheugd over de vijandschap tussen moslims en christenen, bereidt zich voor op een nieuwe schandvlek in de annalen van misdaden tegen de mensheid. Netanyahu, aangemoedigd door de onlangs succesvolle veiligheidsoperatie van zijn regering tegen Spanje, lijkt erop gebrand de eer op te eisen voor het overhalen van Amerika om een regionale apocalyps te ontketenen.

Amerika, met zijn uitgebreide netwerk van elite-denktanks en diplomatieke academies, reduceert zijn boodschap aan Iran nu tot één enkele imperatief: sterf, of wij zullen je doden. Het is alsof deze tweehonderdvijftig jaar oude macht zelfs geen Engels meer kan spreken, nu haar woordenschat is verworden tot dwang, geweld, dood en de dreiging van vernietiging. Dit is de terminale taal van de liberale democratie zelf – juist dat staatsbestel dat ooit werd geprezen als het hoogtepunt van de menselijke vooruitgang, de laatste fase van de beschavingsontwikkeling. Dezelfde macht die beweerde haar internationale orde te baseren op mensenrechten en menselijke waardigheid, staat nu naakt voor de dag; haar universalistische pretenties zijn ontmaskerd als een sluier voor iets veel primitievers. Elke kritische geest moet nu rekening houden met de erfenis van een traditie – humanisme, Verlichting, liberalisme – die dit monster heeft voortgebracht, schrijft Ali-Mohammad Mohajer Nasser.

Oorlog begint niet alleen met raketten. Soms is de eerste explosie een explosie van taal. Wanneer de vernietiging van de vitale infrastructuur van een land niet eens als laatste redmiddel wordt voorgesteld, maar als een routineoptie in politieke en media-analyses, ontvouwt zich iets dat dieper gaat dan een militaire dreiging. Woorden zelf kunnen de grenzen van wat het betekent om mens te zijn opnieuw trekken. De naoorlogse internationale orde berustte op de stelling dat zelfs oorlog aan regels moet worden onderworpen. De Verdragen van Genève en het internationaal humanitair recht waren gebaseerd op het principe dat er een onderscheid moet worden gemaakt tussen militaire doelen en het burgerleven – dat menselijk leed nooit mag worden gereduceerd tot een beleidsinstrument. In de praktijk zijn deze principes ontelbare keren geschonden: Vietnam, Irak, Joegoslavië, Afghanistan, Gaza. Toch was juist het bestaan van deze regels een erkenning dat ruwe macht op zichzelf geen legitimiteit kan vormen.

Maar wanneer de vernietiging van het elektriciteitsnet van een land – waarvan het dagelijks bestaan van miljoenen mensen afhangt – deel gaat uitmaken van het gangbare politieke vocabulaire, is de vraag niet langer louter of een dergelijke daad verenigbaar is met het internationaal recht. Er rijst een grotere vraag, doorspekt met bittere ironie: wat is er geworden van diezelfde orde die beweerde te zijn opgebouwd met als enig doel oorlog in toom te houden? Heeft zo’n orde ooit werkelijk bestaan?

Deze vraag leidt ons naar het duistere terrein van de deconstructie – een domein waar we niet louter geconfronteerd worden met de schending van een wet, maar met de zelfvernietiging van de eigen discursieve grondslag van de wet. Jacques Derrida leerde ons dat elke tekst – en elke juridisch-politieke orde is een tekst – is opgebouwd op différance: betekenis en legitimiteit vloeien voort uit de uitsluiting van de “ander“ en de onderdrukking van interne tegenstrijdigheden. Maar juist op het moment dat een systeem volledige ‘aanwezigheid’ en definitieve grondvesting claimt, keert juist die uitgesloten ‘ander’ terug om de fundamenten ervan te destabiliseren.

De liberale naoorlogse orde rustte op een heilige tweedeling: ‘wij’ – de beschaafden, die zich aan regels houden – tegen ‘zij’ – de wilden, de wettelozen.

De Verdragen van Genève, het VN-Handvest, de Kantiaanse belofte van ‘democratische vrede’ – ze waren allemaal bedoeld om een duidelijke scheidslijn te trekken tussen legitieme oorlog (defensief of humanitair) en onrechtmatige oorlog (agressief en barbaars). Maar vandaag de dag presenteert Amerika – als de gevolmachtigde vertegenwoordiger van deze orde – het bombarderen van vitale civiele infrastructuur openlijk als een ‘routineoptie’. De tweedeling stort in: Amerika is niet langer de wetgevende beschaafde macht; het is de pure, wetteloze wilde geworden. Welk betekenisvol verschil blijft er nog bestaan tussen de dreiging van oorlogsmisdaden door Amerika en de dreiging van genocide door ISIS? Beiden spreken de taal van de pure dood. ISIS was tenminste openhartig. Maar Amerika spreekt, met dezelfde mond die over ‘mensenrechten’ spreekt, over een ‘tijdperk van kaarsen’ dat over onze regio neerdaalt. Deze tegenstrijdigheid doet de grens tussen ‘beschaafd’ en ‘barbaars’ zo grondig verdwijnen dat er geen metafysische ‘aanwezigheid’ van het Goede meer overblijft.

Derrida sprak van rature – het under-erasur – waarbij een woord is doorgestreept maar toch leesbaar blijft, wat aangeeft dat zijn ‘aanwezigheid’ onmogelijk is. Het verhaal van de Amerikaanse orde is precies zo’n permanente onder-uitwissing: zij handhaven het VN-Handvest en de mensenrechten als de ‘overschrijving’ (de oppervlaktetekst) om het beeld van een ‘aan regels gebonden macht’ in stand te houden, maar daaronder, met elke bom en elke verlammende sanctie, schrijven zij ‘ruwe macht’ in die juist die oppervlaktetekst tenietdoet. Tegenwoordig is dit onderliggende uitwissen zo uitgesproken geworden dat de oorspronkelijke tekst – de wet zelf – niet langer leesbaar is. Wanneer het Pentagon het aanvallen van scholen en ziekenhuizen omschrijft als ‘een rekenfout van minder dan vijf procent’, hebben we niet langer te maken met een juridische rechtvaardiging, maar veeleer met een wiskundige berekening van de dood. Dit is precies wat Derrida de ‘gewelddadigheid van de archē’ noemde – geweld dat niet wordt uitgeoefend om gerechtigheid te vestigen, maar om het bestaan van de macht zelf te bewijzen, telkens wanneer deze haar legitimiteit verliest, door middel van herhaalde ‘heroprichtingen’ die legitimiteit voortdurend uitstellen.

De Amerikaanse politieke taal is vandaag de dag doordrongen van Derridaanse différance: haar woorden komen nooit tot een definitieve betekenis. ‘Onderhandeling’ betekent ‘ultimatum’. ‘Afschrikking’ betekent ‘economische genocide’. ‘Regionale orde’ betekent ‘gecontroleerde chaos’. In dit eindeloze spel van betekeisdragers is de dreiging zelf een zelfreferentiële voorstelling geworden. Trump en Hegseth delen beelden van bombardementen en pochen: “Er komt nog meer!” Dit is geen politieke verklaring meer; het is een tragische grap die met het bloed van mensen wordt gespeeld. Wanneer oorlog wordt gereduceerd tot komedie en spektakel, wordt de orde zelf gereduceerd tot een gebaar – en een gebaar, hoe dodelijk ook, kan niet langer serieus worden genomen als mondiale norm, want het heeft vanaf het begin zijn eigen nihilisme bekend.

Toch is dit vijandelijke ‘gebaar’ niet het einde van de zaak; het is veeleer het uitgangspunt voor de autopoiesis van de oorlog. Oorlog gehoorzaamt, in tegenstelling tot wat algemeen wordt aangenomen, niet aan de logica van degene die hem initieert. Oorlog is een autopoietisch systeem: op het moment dat de vijand gelooft dat dreiging en spektakel (de kwantiteit van de druk) hun politieke doel hebben bereikt, ontstaat er plotseling een nieuwe kwaliteit uit juist die druk – iets wat in geen enkele berekening van het Pentagon, geen enkele fantasie van Netanyahu was voorzien. De dialectische wet van de overgang van kwantiteit naar kwaliteit – die Schmitt ‘door en door politiek’ noemde – treedt hier in werking: niet de kwantiteit van de dood bepaalt de uitkomst, maar de kwalitatieve sprong in de wil van de belegerden die het vijandschapsveld zelf transformeert in iets onverwachts.

Deze nieuwe kwaliteit kan de vorm aannemen van een boemerang tegen het Westen zelf: vijandschap die zo ver wordt opgevoerd dat ruimte en geografie onbewoonbaar worden voor de ander. De eigen vergeldingsdoctrine van Iran – aanvallen op de energie-infrastructuur in de Perzische Golf, op steden van het zionistische regime – herinnert eraan dat de hier beschreven autopoïese van de oorlog geen enkele partij haar eigen logica bespaart.

Derrida geloofde dat deconstructie geen vernietiging is, maar veeleer het openen van een nieuwe weg voor de ‘ander’. Maar in het geval van de Amerikaanse orde komt deze deconstructie neer op het bouwen van haar eigen doodskist. Wanneer een juridisch-politiek systeem zo besmet raakt door zijn ‘ander’ (geweld, racisme, monopolistische belangen) dat het zichzelf niet langer van die ander kan onderscheiden, is het systeem ontdaan van zijn eigen metafysica.

Derrida heeft dit moment al benoemd. In ‘Force of Law’ betoogde hij dat geen enkele rechtsorde op de rede is gegrondvest – zij is gegrondvest op een beslissing die zichzelf niet kan rechtvaardigen, wat hij, in navolging van Kierkegaard, de waanzin van de beslissing noemde. Deconstructie ontkent dit niet. Zij legt het bloot. De liberale orde heeft standgehouden zolang het geweld waarop zij is gegrondvest verborgen bleef onder een leesbare oppervlaktetekst – het Handvest, de Verdragen, de taal van de rechten. Die oppervlaktetekst heeft nu gefaald. Zij verbergt het geweld eronder niet langer; zij verwijst er nauwelijks nog naar. Wat overblijft is alleen het geweld, onbedekt. Schmitt vormt hier geen breuk met Derrida. Hij is wat overblijft wanneer Derrida’s eigen logica zonder aarzelen tot het uiterste wordt doorgevoerd.

Amerika verklaart, door te dreigen met een “tijdperk van kaarsen“ en de vernietiging van infrastructuur, expliciet dat het “burgerleven“ in zijn ogen geen zelfstandig bestaan heeft, maar slechts een staande reserve (Bestand) is voor politieke druk. Dit is niet langer een “rechtsinbreuk“ of een “discursieve tegenstrijdigheid“. Dit is de afkondiging van een existentiële uitzonderingstoestand (Ausnahmezustand) door een macht die zich heeft bevrijd van elk ‘politiek onderscheid tussen vriend en vijand’ en is overgegaan tot een absolute vijandschap (absolute Feindschaft). Op dit punt is ‘discourskritiek’ niet langer bruikbaar; het gaat nu om de identificatie van de vijand en de existentiële beslissing. Maar deze bekentenis zelf is de grootste nederlaag, omdat zij uit de ‘tent van de mondiale orde’ is gestapt en in de woestijn van naakt nihilisme staat. In de woestijn geeft niemand bevelen; allen zijn zowel jager als prooi. En een wetteloze jager, hoe goed bewapend ook, kan niet langer aanspraak maken op de rol van morele leermeester voor de wereld. Dit is geen onbelangrijke les voor een wereld waarin meerdere kernwapenstaten bestaan.

Om dus de openingsvraag te beantwoorden: de Amerikaanse orde bestond wel degelijk, maar niet als een vaststaande waarheid – veeleer als een stichtingsmythe. En vandaag de dag is deze mythe zo verstrikt geraakt in haar eigen tegenstrijdigheden – genocide in Gaza, de dreiging van oorlogsmisdaden tegen Iran, de martelkamers van Abu Ghraib en Guantánamo – dat zij elke grondslag voor haar eigen rechtmatigheid heeft verloren. Deze orde kan terzijde worden geschoven – niet uit arrogantie, maar vanuit een filosofische erkenning van haar ineenstorting. Een ingestorte orde serieus nemen zou de ware dwaasheid zijn. Zij heeft zich door haar eigen pure wil – een wil tot de dood – uit de baan van de collectieve politieke rationaliteit verwijderd. Vanaf nu is elke dialoog met haar niet langer een dialoog tussen twee subjecten, maar veeleer een dialoog tussen een levend mens en een doodsmachine.

Maar zelfs een doodsmachine kan machteloos blijken te staan tegenover een plotselinge existentiële beslissing. Derrida leerde ons niet te geloven in ‘aanwezigheid’; maar Schmitt leert ons dat op het moment van de ineenstorting van het recht, het juist de beslissing is die aanwezigheid creëert. Wanneer de ineenstorting van het recht algemeen wordt erkend, staan vastberaden mannen, gewapend met de passende instrumenten van hun wil, op om die beslissing te nemen. Wie kan hen op dat moment liberale preken geven over mensenrechten, de Verdragen van Genève en de wetten van de humanitaire oorlogvoering – preken die gericht zijn op hun gedrag ten opzichte van Israëli’s en Amerikanen? De vraag beantwoordt zichzelf in het hart van de situatie – een situatie die alle voorafgaande abstracte ethiek heeft opgeschort.

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2026 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

Neoconservatieve Kagan over waarom hij denkt dat de VS waarschijnlijk een nederlaag zullen lijden in Iran

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: