Europa’s economische apocalyps

Europa heeft niet veel tijd meer.

Nu Donald Trump over een paar weken het Witte Huis zal heroveren en de economie van het continent in een steeds diepere put zit, is het fundament waarop de welvaart van de regio rust niet alleen aan het scheuren, maar dreigt het ook af te brokkelen, schrijft Matthew Karnitsching.

De Europese economie is de afgelopen decennia opmerkelijk veerkrachtig gebleken dankzij de expansie van het blok naar het oosten en de grote vraag vanuit Azië en de Verenigde Staten. Maar nu de langdurige hausse in China afneemt en de handelsspanningen met Washington het trans-Atlantische handelsbeeld vertroebelen, zijn de mooie dagen duidelijk voorbij.

De economische tegenwind die over het continent raast, dreigt het komende jaar uit te monden in een perfect storm als een ontketende Trump zijn zinnen zet op Europa. Naast het heffen van nieuwe tarieven op alles van Bordeaux tot Brioni (de favoriete Italiaanse pakkenfabrikant van de verkozen president), zal de nieuwe leider van de vrije wereld zeker zijn eis versterken dat NAVO-landen ofwel meer geld op tafel leggen voor hun eigen verdediging of de Amerikaanse bescherming verliezen.

Dat betekent dat de Europese hoofdsteden, die al worstelen om de stijgende tekorten en de slinkende belastinginkomsten binnen de perken te houden, met nog grotere financiële problemen te maken zullen krijgen, wat tot nog meer politieke en sociale onrust zou kunnen leiden.

Recessies en handelsoorlogen kunnen komen en gaan, maar wat dit moment zo gevaarlijk maakt voor de welvaart van het continent heeft te maken met de grootste ongemakkelijke waarheid van allemaal: de EU is een innovatiewoestijn geworden.

Hoewel Europa een rijke geschiedenis heeft van oogverblindende uitvindingen, waaronder wetenschappelijke doorbraken die de wereld alles hebben gegeven, van de auto tot de telefoon, radio, televisie en geneesmiddelen, is het verworden tot een ondergeschoven kindje.

Ooit stond Europa synoniem voor baanbrekende autotechnologie, maar vandaag de dag heeft het geen enkele van de 15 best verkochte elektrische voertuigen. Zoals de voormalige Italiaanse premier en centrale bankier Mario Draghi opmerkte in zijn recente rapport over het afnemende concurrentievermogen van Europa, zijn slechts vier van de 50 grootste technologiebedrijven ter wereld Europees.

Als Europa op het huidige pad blijft, zal haar toekomst ook Italiaans zijn: die van een vervallen, zij het mooi, met schulden bezwaard, openluchtmuseum voor Amerikaanse en Chinese toeristen.

“We leven in een periode van snelle technologische veranderingen, vooral gedreven door de vooruitgang in digitale innovatie, en anders dan in het verleden loopt Europa niet langer voorop in de vooruitgang”, zei Christine Lagarde, president van de Europese Centrale Bank (ECB), in november.

In een toespraak op het middeleeuwse Collège des Bernardins in Parijs waarschuwde Lagarde dat het geroemde sociale model van Europa gevaar loopt als het niet snel van koers verandert.

“Anders zullen we niet in staat zijn om de rijkdom te genereren die we nodig hebben om te voldoen aan onze stijgende uitgaven om onze veiligheid te garanderen, klimaatverandering te bestrijden en het milieu te beschermen,” zei ze.

Draghi, die zijn rapport in september aan de Europese Commissie presenteerde, was botter: “Dit is een existentiële uitdaging.”

Slordige infrastructuur

Helaas is het repareren van de economische infrastructuur van Europa makkelijker gezegd dan gedaan.

Met Donald Trump in het Witte Huis en zijn Republikeinen die de controle hebben over beide huizen van het Congres, is Europa nog nooit zo blootgesteld geweest aan de grillen van het Amerikaanse handelsbeleid.

Als Trump zijn dreigement om tot 20 procent invoerrechten te heffen op import uit het continent waarmaakt, zal de Europese industrie een zware klap krijgen. Met meer dan 500 miljard euro aan jaarlijkse export vanuit de EU naar de VS, is Amerika veruit de belangrijkste bestemming voor Europese goederen.

Om wat voor reden dan ook lijkt Europa weinig te hebben gedaan om zich voor te bereiden op de terugkeer van Trump. De eerste reactie van de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, op zijn herverkiezing was om voor te stellen dat Europa meer vloeibaar aardgas (LNG) uit de VS zou kopen.

“Het falen van de Europese leiders om lessen te trekken uit het laatste presidentschap van Trump komt nu terug om ons te achtervolgen,” zegt Clemens Fuest, voorzitter van het Ifo Institute in München, een toonaangevende economische denktank.

Fuest waarschuwt dat Trump misschien niet alleen maar slecht nieuws is voor de EU. Als hij bijvoorbeeld doorgaat met zijn plannen om de belastingverlagingen voor de rijken te verlengen en nieuwe tarieven in te voeren, kan de inflatie in de VS een hoge vlucht nemen, waardoor de rente hoger wordt. Dat zou de dollar sterker maken, wat gunstig zou zijn voor Europese exporteurs wanneer ze hun Amerikaanse inkomsten weer omzetten in euro’s.

Trump zou ook open kunnen staan voor bredere handelsbesprekingen met Europa om een nieuwe ronde van tarieven helemaal te vermijden.

Toch is het algemene gevoel in de Europese industrie over de aankomende president er een van ongerustheid, grotendeels omdat leidinggevenden een goed geheugen hebben.

In 2018 legde Trump heffingen op voor Europees staal en aluminium die nog steeds van kracht zijn. De Amerikaanse president Joe Biden stemde ermee in om die heffingen op te schorten tot maart 2025, wat de weg vrijmaakte voor een nieuwe krachtmeting met Trump in de eerste weken van zijn nieuwe regering. Europese centrale bankiers waarschuwen nu al dat een nieuwe ronde tarieven zowel de inflatie kan aanwakkeren als de wereldhandel fundamenteel kan ondermijnen.

“Als de Amerikaanse regering deze belofte nakomt, kunnen we een belangrijk keerpunt zien in de manier waarop internationale handel wordt gevoerd,” zei Joachim Nagel, de president van de Duitse Bundesbank, onlangs.

Onderliggende problemen

Helaas is Trump slechts een symptoom van veel diepere problemen.

Hoewel de EU gefocust is op Trump en wat hij hierna zou kunnen doen, is hij niet het echte probleem als het gaat om de Europese economie. Uiteindelijk is het enige wat hij doet met zijn aanhoudende tariefdreigingen en bombast, het gordijn van Europa’s gammele economische model wegtrekken.

Als Europa een meer solide economische basis had en beter kon concurreren met de VS, zou Trump weinig invloed hebben op het continent.

De mate waarin Europa terrein heeft verloren op de VS in termen van economisch concurrentievermogen sinds de eeuwwisseling is adembenemend. De kloof in BBP per hoofd van de bevolking is bijvoorbeeld volgens sommige statistieken verdubbeld tot 30 procent, voornamelijk als gevolg van de lagere productiviteitsgroei in de EU.

Simpel gezegd, Europeanen werken niet genoeg. Een gemiddelde Duitse werknemer werkt bijvoorbeeld meer dan 20 procent minder uren dan hun Amerikaanse collega’s.

Een andere oorzaak van de dalende productiviteit in Europa is het onvermogen van het bedrijfsleven om te innoveren.

Volgens het Internationaal Monetair Fonds (IMF) geven Amerikaanse techbedrijven bijvoorbeeld meer dan twee keer zoveel uit aan onderzoek en ontwikkeling als Europese techbedrijven. Terwijl de productiviteit van Amerikaanse bedrijven sinds 2005 met 40 procent is gestegen, is de productiviteit van Europese techbedrijven gestagneerd.

Die kloof is ook zichtbaar op de aandelenmarkt: terwijl de waarderingen op de Amerikaanse aandelenmarkt sinds 2005 meer dan verdrievoudigd zijn, zijn die in Europa met slechts 60 procent gestegen.

“Europa loopt achter op het gebied van opkomende technologieën die de toekomstige groei zullen aandrijven,” zei Lagarde in haar toespraak in Parijs.

Dat is een understatement. Europa loopt niet alleen achter, het is niet eens echt in de race.

Op een EU-top in Lissabon in 2000 besloten de leiders om van “de Europese economie de meest concurrerende ter wereld” te maken. Een belangrijke pijler van de zogenaamde Lissabonstrategie was “een beslissende sprong in investeringen voor hoger onderwijs, onderzoek en innovatie.”

Een kwart eeuw later heeft Europa niet alleen zijn doel niet bereikt, maar is het ook ver achterop geraakt bij zowel de VS als China.

Europa heeft zelfs nooit zijn doel bereikt om 3 procent van het BBP van het blok te besteden aan R&D, de belangrijkste motor van economische innovatie. In feite blijven de uitgaven aan dergelijk onderzoek door Europese bedrijven en de publieke sector steken op ongeveer 2%, ongeveer op het niveau van 2000.

De Europese universiteiten zouden een natuurlijke plek zijn om innovatie en onderzoek te stimuleren, maar ook hier is het continent een vreemde eend in de bijt.

Van de topuniversiteiten wereldwijd die door Times Higher Education zijn onderzocht, staat er maar één EU-instelling in de top 30 – de Technische Universiteit van München – en die staat op een gedeelde 30e plaats.

Europa’s investeringen in O&O “zijn niet alleen te laag, maar een aanzienlijk bedrag vloeit naar de verkeerde gebieden,” aldus Fuest van Ifo.

Vies geheim

Dat is waar Duitsland om de hoek komt kijken. Het vieze geheimpje van de Europese R&D-uitgaven is dat de helft uit Duitsland komt. En het grootste deel van die investeringen vloeit naar één sector: de auto-industrie.

Hoewel dat voor de hand lijkt te liggen gezien de omvang van de sector (de jaarlijkse omzet van de Duitse auto-industrie is bijna een half biljoen euro), is het niet waar je het meeste waar voor je geld (of euro) krijgt. Dat komt omdat innovaties in de autosector, zoals het verbeteren van de brandstofefficiëntie van een motor, incrementeel zijn.

Met andere woorden, de bedrijven vinden letterlijk het wiel opnieuw uit, in plaats van geheel nieuwe producten, zoals een iPhone of Instagram, die een geheel nieuwe markt zouden creëren.

Europa is in ieder geval heel consistent geweest. In 2003 waren Mercedes, VW en Siemens, de Duitse technologiereus, de grootste investeerders in O&O in de EU. In 2022 waren dat Mercedes, VW en Bosch, de Duitse fabrikant van auto-onderdelen.

In het algemeen werkte het goed om alle Europese eieren in één mandje te stoppen… totdat het niet meer werkte. Hoewel Europa goed is voor meer dan 40 procent van de wereldwijde R&D-uitgaven in de autosector, slaagden de beroemde Duitse autofabrikanten er op de een of andere manier in om de boot te missen op het gebied van elektrische voertuigen.

Dat falen is de kern van de economische malaise in Duitsland, zoals blijkt uit de recente aankondiging van VW dat het voor het eerst in zijn geschiedenis een aantal Duitse fabrieken zal sluiten. De Duitse autosector, waar ongeveer 800.000 mensen werken, is al tientallen jaren het levensbloed van de Duitse economie en draagt meer dan enige andere sector bij aan de groei van het land.

De dominantie van de Duitse autosector loopt gevaar omdat de terughoudendheid van de Duitse autosector om te investeren in EV’s anderen – met name Tesla en een groot aantal Chinese fabrikanten – ertoe heeft aangezet om in de bres te springen. Terwijl deze bedrijven zwaar investeerden in batterijtechnologie en waardevolle patenten verwierven, probeerden de Duitsers de dieselmotor te perfectioneren. Dat lukte niet zo goed.

De crisis in de Duitse autowereld is slechts het topje van de ijsberg. Het land worstelt met een groot aantal andere ingewikkelde uitdagingen die het economisch potentieel ondermijnen. De grootste: een snelle vergrijzing en een tekort aan hoogopgeleide werknemers.

Velen in het land hoopten dat de grote toestroom van vluchtelingen die Duitsland de afgelopen jaren heeft gekend, die druk zou verlichten. Het probleem is dat maar weinig vluchtelingen de opleiding en vaardigheden hebben om de hoogwaardige technische banen en andere technische functies te vervullen die Duitse bedrijven nodig hebben.

Dat gezegd hebbende, in het tempo waarin Duitse industriële bedrijven werknemers ontslaan, zou het tekort aan arbeidskrachten zichzelf snel kunnen oplossen, zij het niet op een goede manier. Alleen al in de afgelopen weken hebben bedrijven als VW, Ford en staalproducent ThyssenKrupp, om er maar een paar te noemen, tienduizenden ontslagen aangekondigd.

Geconfronteerd met enkele van ’s werelds hoogste energiekosten, dure arbeid en lastige regelgeving, gooien veel grote Duitse bedrijven het bijltje erbij neer en verhuizen naar andere regio’s. Bijna 40 procent van de Duitse industriële bedrijven overweegt zo’n verhuizing, volgens een recente enquête van DIHK, een bedrijfslobby.

Veronika Grimm, lid van de Duitse Raad van Economische Experts, een onpartijdig panel van vooraanstaande economen dat de Duitse regering adviseert, stelt dat het land zijn neergang alleen kan keren door fundamentele structurele hervormingen door te voeren om investeringen aan te moedigen.

“De situatie is behoorlijk somber,” zei Grimm vorige maand na de publicatie van de jaarlijkse analyse van de Duitse economie door de Raad.

Vastgeroest in de 19e eeuw

Als grootste economie van de EU weerklinken de economische tegenslagen van Duitsland in het hele blok. Dat geldt vooral voor Centraal- en Oost-Europa, waar Duitse auto- en machinefabrikanten de afgelopen decennia hun feitelijke fabrieksvloer van hebben gemaakt.

Of je nu een Mercedes, BMW of VW koopt, de kans is vrij groot dat de motor of het chassis van de auto is gesmeed in Hongarije, Slowakije of Polen.

Wat de crisis in de Duitse auto-industrie zo hardnekkig maakt voor Europa, is dat het continent niets anders heeft om op terug te vallen.

Ook hier is het contrast met de VS schril.

In 2003 waren Ford, Pfizer en General Motors de grootste bedrijven die in de VS aan O&O uitgaven. Twee decennia later zijn dat Amazon, Alphabet (Google) en Meta (Facebook).

Gezien hoe dominant deze spelers en de rest van Silicon Valley zijn in de techwereld, is het moeilijk te zien hoe Europese tech ooit in dezelfde competitie zou kunnen spelen, laat staan inhalen.

Eén reden is geld. Amerikaanse startups worden over het algemeen gefinancierd met durfkapitaal. Alleen al in de afgelopen tien jaar hebben Amerikaanse durfkapitaalbedrijven 800 miljard dollar meer opgehaald dan hun Europese concurrenten, volgens het IMF.

In plaats van hun geld te investeren in de toekomst, laten Europeanen het liever in contanten op de bank staan, waar ongeveer €14 biljoen aan spaargeld van Europeanen langzaam wordt opgegeten door inflatie.

“De ondiepe poel van risicokapitaal in Europa verhongert de investeringen in innovatieve startups en maakt het moeilijker om de economische groei en levensstandaard te stimuleren”, concludeerde een team van IMF-analisten in een recente analyse.

Dus als auto’s en IT uit de boot vallen, kan de EU gewoon leunen op de 19e-eeuwse technologieën waarin het altijd heeft uitgeblonken, zoals machines en treinen, toch?

Helaas is dit waar de Chinezen om de hoek komen kijken.

Volgens een recente analyse van de ECB is het aantal sectoren waarin Chinese bedrijven rechtstreeks concurreren met bedrijven in de eurozone, waaronder veel machinefabrikanten, gestegen van ongeveer een kwart in 2002 tot twee vijfde nu.

Om het nog erger te maken, zijn de Chinezen extreem prijsagressief, wat heeft bijgedragen aan een aanzienlijke daling van het aandeel van de EU in de wereldhandel.

De struisvogelpolitiek

Nu Europa kampt met stagnerende groei, een afnemend concurrentievermogen en spanningen met Washington – om maar een paar knelpunten te noemen – zou je een stevig publiek debat over een ingrijpende hervormingsagenda verwachten.

Was dat maar zo. Draghi’s rapport kreeg ongeveer een dag aandacht in de belangrijkste media van het continent en werd daarna snel vergeten. Ook het voortdurend luiden van alarmbellen door het IMF en de ECB is aan dovemansoren gericht.

Dat komt waarschijnlijk omdat de Europeanen niet echt pijn voelen – nog niet in ieder geval.

De EU mag dan wel een steeds kleiner deel van het mondiale bbp voor haar rekening nemen, maar ze staat wereldwijd aan de top als het gaat om de vrijgevigheid van de socialezekerheidsstelsels van haar leden.

Naarmate de economische vooruitzichten van de regio verslechteren, zullen de Europeanen echter ruw wakker worden geschud. Landen als Frankrijk, dat dit jaar een begrotingstekort van 6% en in 2025 van 7% heeft – meer dan het dubbele van de toegestane limiet in de eurozone – zullen moeite hebben om een genereuze welvaartsstaat in stand te houden.

Parijs besteedt momenteel meer dan 30 procent van het BBP aan sociale uitgaven, een van de hoogste ter wereld. Veel andere EU-landen zitten daar niet ver achter.

Als het economische tij in Europa niet snel omslaat, zullen deze landen – net als Griekenland in 2010 – voor moeilijke beslissingen komen te staan als hun financieringskosten omhoog kruipen.

Het waarschijnlijke resultaat is een radicalisering van de politiek, zoals Griekenland die doormaakte tijdens de schuldencrisis, nu populisten vanrechts en links de kans grijpen om de gevestigde orde aan te vallen.

Die radicalisering is al aan de gang in een aantal landen, het meest zorgwekkend in Frankrijk. Het succes van de randgroepen is des te verontrustender als je bedenkt dat het ergste van de economische pijn waarschijnlijk nog moet komen.

Het probleem is dat tegen de tijd dat de Europeanen zich bewust worden van hun nieuwe realiteit, het misschien al te laat is om er nog veel aan te doen.

---

---

Copyright © 2024 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

Europese elites maken Europa kapot – alweer

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: