De universele soldaat

Zoals sommige lezers wellicht weten, is ‘The Universal Soldier’ een nummer van de ‘psychedelische’ zanger Donovan – volledige naam Donovan Phillips Leitch, geboren op 10 mei 1946 in Schotland – die bekend staat om zijn gevoelens over en inspanningen tegen oorlog. Dit nummer is een samenvatting en kristallisatie van zijn moedige werk op dit gebied. Hier is de tekst:

He’s five foot-two, and he’s six feet-four,
He fights with missiles and with spears.
He’s all of thirty-one, and he’s only seventeen,
Been a soldier for a thousand years.

He’a a Catholic, a Hindu, an Atheist, a Jain,
A Buddhist and a Baptist and a Jew.
And he knows he shouldn’t kill,
And he knows he always will,
Kill you for me my friend and me for you.

And he’s fighting for Canada,
He’s fighting for France,
He’s fighting for the USA,
And he’s fighting for the Russians,
And he’s fighting for Japan,
And he thinks we’ll put an end to war this way.

And he’s fighting for Democracy,
He’s fighting for the Reds,
He says it’s for the peace of all.
He’s the one who must decide,
Who’s to live and who’s to die,
And he never sees the writing on the wall.

But without him,
How would Hitler have condemned him at Labau?
Without him Caesar would have stood alone,
He’s the one who gives his body
As a weapon of the war,
And without him all this killing can’t go on.

He’s the Universal Soldier and he really is to blame,
His orders come from far away no more,
They come from here and there and you and me,
And brothers can’t you see,
This is not the way we put the end to war.

Op de website waar ik deze songtekst vond, wordt de betekenis ervan vrij nauwkeurig als volgt samengevat:

“Het lied gaat over de overeenkomsten tussen soldaten van alle tijden en alle plaatsen. Het veroordeelt ook soldaten voor hun rol in het ondersteunen van onderdrukkende regimes en het doden van andere mensen. Het gaat ook over hoe we altijd met elkaar hebben gevochten.” Maar voordat we hier verder op ingaan, is het vermeldenswaard dat Donovan zijn muziekcarrière begon als folkzanger en werd beïnvloed door Engelse en Amerikaanse traditionele muziek. Dit kwam waarschijnlijk door de invloed van zijn ouders en zijn vroege kennismaking met blues en folkmuziek tijdens reizen door het platteland van Engeland in het begin van de jaren zestig, schrijft gastauteur Bert Olivier.

Hij kreeg voor het eerst bekendheid met zijn debuutsingle, het bekende nummer ‘Catch the Wind’, dat in 1965 de top 5 haalde in het Verenigd Koninkrijk. Het feit dat Donovans carrière zich in 1966 opvallend ontwikkelde met de release van ‘Sunshine Superman’ – een psychedelisch popnummer dat een hit werd in de VS en zijn overgang van folk naar psychedelische rock aangaf – is ook symptomatisch voor wat Filipe Rafaeli terecht zag als de creatieve culturele reactie op de Koude Oorlog, zo anders dan de laffe terugtrekking in cyberspace en entertainment tijdens de Covid-jaren, die vandaag de dag nog steeds voortduurt, van de kant van de meeste mensen.

Dit blijkt nog duidelijker uit hits als ‘Mellow Yellow’ (1967), dat niet alleen naar de tweede plaats in de Amerikaanse hitlijsten schoot, maar ook synoniem werd voor het ‘flower-power’-tijdperk – de epochale culturele oppositie tegen oorlog die deze periode kenmerkte. Denk aan de alomtegenwoordige uitdrukking uit die periode: ‘Make love, not war’. In deze periode was zijn muziek een mix van jazz, blues en folk met Indiase invloeden, en de lyrische thema’s van vrede, liefde en transcendente meditatie stonden onmiskenbaar haaks op de oorlogszuchtige ondertoon van de Koude Oorlog.

Eind jaren zestig genoot Donovan een enorme populariteit, die begin jaren zeventig afnam, grotendeels als gevolg van een verschuiving in de muzikale smaak (met name de opkomst van punk en new wave). Dit leidde waarschijnlijk tot zijn terugtrekking uit de muziekwereld in 1983, maar de aandacht voor zijn muziek kwam in de jaren negentig weer tot leven, aangewakkerd door hernieuwde belangstelling vanuit de Britse alternatieve en ravescene, waarbij bijvoorbeeld het nummer ‘Barabajagal’ een cultfavoriet werd.

Het doel van deze uiteenzetting over Donovans carrière is om te benadrukken dat zijn verzet tegen oorlog geen ‘eendagsvlieg’ was, maar tot op de dag van vandaag voortduurt, zoals blijkt uit het feit dat hij is blijven optreden en zich blijft inzetten voor maatschappelijke doelen, met name op het gebied van vrede en meditatie. Hij verhuisde in de jaren negentig naar Ierland, waar hij momenteel woont. Hij houdt zich op de achtergrond, maar blijft zich inzetten voor culturele en humanitaire doelen.

Donovan is een voorbeeld van iemand die trouw blijft aan de idealen en waarden van zijn jeugd, zoals verwoord in de tekst van The Universal Soldier.

Terugkomend op deze tekst en het lied zelf: de toon is meedogenloos en grimmig confronterend en culmineert in een directe aanklacht tegen soldaten overal ter wereld. Veel mensen, vooral soldaten die in het leger van hun land dienen, zouden aanstoot nemen aan Donovans uitgesproken anti-oorlogslied. Maar voordat men hem zonder meer veroordeelt, nodigt het lied misschien uit tot serieuze reflectie.

Om te beginnen, is er een verschil tussen oorlog, waarin soldaten elkaar bevechten, enerzijds, en conflicten of gevechten, die worden uitgelokt doordat iemand het doelwit is van een niet-uitgelokte aanval? Zoals wanneer een aanvaller je met geweld probeert te overmeesteren om je bezittingen te stelen (of je te doden), en je je uit zelfverdediging verzet? Of wanneer iemand heimelijk een totale aanval op jou en je dierbaren voorbereidt, terwijl hij doet alsof dat niet het geval is? Natuurlijk is er een verschil.

Pacifisten zouden waarschijnlijk beweren dat de laatste gevallen evenzeer verzet verdienen, maar ik ben het daar niet mee eens, met de Russische ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne als voorbeeld. Jarenlang heeft de NAVO de grenzen overschreden die zij Rusland had beloofd niet te overschrijden, door het ene na het andere land toe te laten tot het bondgenootschap, en toen duidelijk werd dat Oekraïne waarschijnlijk de volgende in de rij was, had Rusland geen andere keuze dan militair op te treden, uit zelfverdediging.

Zoals men kan begrijpen, zou men het dus van harte eens kunnen zijn met de ontroerende tekst van Donovan hierboven, namelijk dat als soldaten overal (dat wil zeggen militairen die in het leger en de marine van een land dienen met als uitdrukkelijk doel het land te verdedigen) zouden weigeren om in eindeloze oorlogen te vechten, oorlog niet langer de bron van leed zou zijn die het gewoonlijk is. MAAR, zoals het voorbeeld van Rusland en Oekraïne al heeft aangetoond, is dit makkelijker gezegd dan gedaan – toen Immanuel Kant aan het einde van de 18^e eeuw zijn beroemde essay Perpetual Peace schreef, wist hij duidelijk dat dit een ongrijpbaar ideaal bleef.

Misschien is het deze overweging die president Donald Trump ertoe heeft bewogen om het Amerikaanse ‘Department of Defense’ (Ministerie van Defensie) te hernoemen tot ‘Department of War’ (Ministerie van Oorlog) als secundaire benaming – het duidt op een realistische beoordeling van de huidige omstandigheden in de wereld. Persoonlijk geef ik de voorkeur aan ‘Department of Defense’, al was het maar om via deze naam duidelijk te maken dat het voeren van oorlog uiteindelijk alleen wordt ingegeven door de noodzaak om het eigen land te verdedigen. ‘Ministerie van Oorlog’ klinkt mij gewoon te oorlogszuchtig in de oren.

En toch zijn de zaken, zoals uit onderzoek blijkt, ook hier ingewikkelder dan op het eerste gezicht lijkt. In tegenstelling tot wat ik eerder dacht, werd het Amerikaanse Ministerie van Oorlog al op 7 augustus 1789 opgericht om het functioneren en onderhoud van het Amerikaanse leger en, in ieder geval aanvankelijk, de maritieme aangelegenheden tot 1798 te beheren. Het bestond 158 jaar – van 1789 tot 1947, toen het werd opgeheven onder de National Security Act. Het Ministerie van het Leger en het Ministerie van de Luchtmacht vervingen het, en samen met het Ministerie van de Marine werd het in 1949 omgedoopt tot het Ministerie van Defensie.

Tegen deze achtergrond is het uitvoeringsbesluit van president Donald Trump van 5 september 2025, waarin het gebruik van ‘Department of War’ en ‘Secretary of War’ als secundaire titels naast de officiële namen ‘Department of Defense’ en ‘Secretary of Defense’ wordt toegestaan, logischer. Het verbindt het ministerie niet alleen opnieuw met zijn oprichting aan het einde van de 18e eeuw, maar is duidelijk bedoeld om een assertievere militaire aanpak te signaleren. Dit laatste moet worden gezien in samenhang met Trumps (en Hegseths) expliciete verzet tegen de ‘woke’-cultuur, die hij waarschijnlijk (terecht) als onverenigbaar beschouwt met een degelijke militaire praktijk – zelfs de ‘defensieve’ die meer in overeenstemming is met wat ik heb betoogd (in het licht van Donovans pleidooi voor soldaten om zich te verzetten tegen oorlogsvoering) de voorkeursrechtvaardiging (zo niet de enige rechtvaardiging) voor militaire inzet zou moeten zijn, namelijk zelfverdediging. Opvallend is dat de naamswijziging ceremonieel en dus niet wettelijk is; ‘Department of Defense’ blijft de officiële benaming.

Met het bovenstaande in gedachten, met name Donovans compromisloze houding ten aanzien van soldaten, is het niet moeilijk om sympathie te hebben voor Oekraïense (zogenaamde) dienstweigeraars; wie zou er immers kanonnenvoer willen worden in een conflict waarin een beter getrainde en uitgeruste ‘vijand’ je ver in aantal overtreft en waarin de omstandigheden op het slagveld, met name het nu wijdverbreide gebruik van drones, het moeilijk maken om te overleven, ook al geldt dit voor beide partijen? Het is misschien niet hetzelfde als het gebruik van dodelijke gassen zoals (conventioneel verboden) mosterdgas, waarvan de effecten op soldaten tijdens de Eerste Wereldoorlog op suggestieve en verontrustende wijze worden herdacht in de oorlogspoëzie van Wilfred Owen, maar het is net zo dodelijk.

Owen’s bekendste gedicht in dit verband is waarschijnlijk het ironisch getitelde Dulce et Decorum Est (Pro-Patria Mori) – ‘Het is zoet en passend om voor je vaderland te sterven’ – dat op levendige en gruwelijke wijze de effecten in kwestie oproept, door een soldaat te beschrijven die sterft door blootstelling aan mosterdgas, met een gezicht “als een duivel die de zonde beu is” en longen die ‘gorgelen’ met bloed uit “door schuim aangetaste longen”. Net als het lied van Donovan is het gedicht een krachtige aanklacht tegen de verheerlijking van oorlog en een directe uitdaging aan degenen die mensen aanmoedigden om in dienst te gaan. Het is geen wonder dat Owen de Latijnse regel van de Romeinse dichter Horatius “de oude leugen” noemde.

Een zeer recent voorbeeld van oorlog (of strijd) onder het mom van onvermijdelijke zelfverdediging is te vinden in het derde deel van James Camerons Avatar-saga, Fire and Ash. In 2010 schreef ik een artikel over de eerste van deze films, en het derde deel van de ‘serie’ gaat verder waar het tijdelijk was gebleven in aflevering 2, The Way of Water.

In Avatar 3 – Fire and Ash bereikt het conflict tussen de Na’vi en de uitbuitende mensen (de ‘Sky People’) een hoogtepunt wanneer de Na’vi beseffen dat ze zonder de hulp van de Tulkun – enorme, pacifistische walvisachtige wezens die vrede hoog in het vaandel hebben staan en van oudsher weigeren geweld te gebruiken, zelfs wanneer ze worden bedreigd – hun destructieve vijanden niet kunnen overwinnen. De Tulkun, intelligente, telepathische wezens met een eigen creatieve cultuur, besluiten uiteindelijk om toch de strijd aan te gaan met de Sky People wanneer ze getuige zijn van de vreselijke verwondingen van de gruwelijk verminkte Payakan, die eerder verbannen was omdat hij zich verzette tegen de plunderende mensen, die met harpoenen op hen jagen om een waardevolle vloeistof uit hun lichamen te halen.

Het punt hier is dat dit een paradigmatisch voorbeeld is van een groep intelligente wezens die, hoewel ze voorheen pacifistisch waren, beseffen dat hun principiële pacifisme tot hun eigen ondergang zou leiden, tenzij ze de strijd aangaan met een meedogenloze vijand, die erop uit is hen uit te roeien omwille van de enorme financiële winst die hun lichaamsvloeistoffen opleveren. Het is veelzeggend dat de film de beslissing van de Tulkun om af te wijken van hun traditionele pacifisme afschildert als een diepgaand autonoom besluit, gezien de ernst van hun keuze.

Ik geloof dat dit het principe illustreert dat men onder bepaalde ernstige omstandigheden oorlog mag voeren uit zelfverdediging, om de vrede te herstellen. Bovendien is dit aantoonbaar wat Rusland deed toen het de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne lanceerde.

Dat ik niet de enige ben die over oorlog nadenkt, is duidelijk; terwijl ik dit schreef, kwam ik het artikel van Brandon Smith tegen, dat hetzelfde fenomeen behandelt, zij het met een andere focus. Om mensen (voorzichtig) duidelijk te maken dat oorlog geen goed idee is, tenzij het onvermijdelijk is voor het eigen voortbestaan, kunnen ze hoofdstuk 21 van mijn recent gepubliceerde boek – Scatterings of Light and Dark in the Time of Tyranny – lezen, omdat daarin de antithese van oorlog wordt behandeld, namelijk liefde.

Bert Olivier
Honorary Professor of Philosophy
University of the Free State
South Africa

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2025 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

De dodelijke mist

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: