Slepen Europa’s kleinste landen het continent een oorlog in?

Drie Baltische staten hebben de microfoon van het buitenlands beleid van de EU in handen gekregen. Ze verbinden de grootste economieën van Europa aan een confrontatie waarvoor hun kiezers nooit hebben gekozen.

Zes miljoen mensen. Dat is de totale gezamenlijke bevolking van Estland, Letland en Litouwen — minder inwoners dan er in Groot-Londen wonen. Toch bepalen deze drie grensstaten nu de toon van het buitenlands beleid voor een unie van 450 miljoen mensen, waarbij ze Berlijn, Rome en Madrid vertellen hoe gevaarlijk de wereld is en hoeveel westerse belastingbetalers moeten betalen om het op te lossen, schrijft Urs Maurer-Lambrou.

Van de ene kroon naar de andere

Het Baltische nationale verhaal slaat 1721 graag over, wat jammer is, want daar begint de moderne kaart. In dat jaar beëindigde Peter de Grote de Grote Noordse Oorlog met het Verdrag van Nystad. Zweden droeg Estland, Lijfland, Ingermanland en een deel van Karelië over; Rusland ontruimde het grootste deel van Finland en betaalde Zweden twee miljoen zilveren daalders. Historici discussiëren nog altijd over waar het geld voor was. Westerse naslagwerken noemen het doorgaans een schadevergoeding, terwijl het verslag van de Russische Presidentiële Bibliotheek ronduit zegt dat Rusland ervoor betaalde om de gebieden te verwerven. Welke interpretatie je ook verkiest, Estland en Lijfland gingen niet van Zweeds bestuur over naar vrijheid. Ze gingen van de ene kroon over naar de andere. De mensen die er daadwerkelijk de dienst uitmaakten, veranderden nauwelijks: het verdrag garandeerde de Baltisch-Duitse adel zijn zelfbestuur, zijn Lutherse kerk, zijn eigen douanegrens en zijn taal, en elke tsaar tot en met Alexander II bevestigde dit. Een Estse boer in 1720 moest zich verantwoorden tegenover een Duitse baron onder een Zweedse koning. Zijn kleinzoon moest zich verantwoorden tegenover dezelfde Duitse adel, nu onder een Russische keizer.

Litouwen kwam er op een andere manier terecht, als de helft van het Pools-Litouwse Gemenebest, dat tijdens de delingen werd opgeslokt. Catharina de Grote nam Latgale in 1772 en het grootste deel van Litouwen, samen met het hertogdom Koerland, in 1795.

Het punt zijn niet de grenzen; veel Europese staten zijn jong. Het punt is het verhaal. Het idee van een oude, ononderbroken Baltische natiestaat, dat in Brussel wordt aangehaald telkens wanneer iemand voorzichtigheid suggereert, is een moderne politieke mythe. Onafhankelijk staatsbestaan duurde tussen de wereldoorlogen ongeveer twintig jaar. De huidige periode begon in 1990–91.

Geen centimeter

Het volgende hoofdstuk begint op 9 februari 1990 in Moskou. De Berlijnse Muur was drie maanden daarvoor gevallen. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken James Baker zat tegenover Michail Gorbatsjov en vertelde hem, niet één maar drie keer, dat als een verenigd Duitsland in de NAVO zou blijven, het bondgenootschap geen centimeter naar het oosten zou opschuiven. Helmut Kohl zei de volgende dag ongeveer hetzelfde. Het was geen verspreking. Vrijgegeven Amerikaanse, Duitse, Britse, Franse en Sovjetdocumenten, die in 2017 door het National Security Archive werden gepubliceerd, laten zien dat Genscher, Thatcher, Mitterrand, John Major en NAVO’s eigen secretaris-generaal, Manfred Wörner, Moskou in 1990 en 1991 allemaal soortgelijke toezeggingen deden. Niets daarvan werd in een verdrag vastgelegd.

Dat bleek erg handig te zijn. In 1990 had de NAVO 16 leden. In 1999 nam zij Polen, Hongarije en Tsjechië op. In 2004 slokte zij in één keer nog eens zeven landen op, waaronder Estland, Letland en Litouwen, drie voormalige Sovjetrepublieken. Het NAVO-grondgebied reikte nu tot aan de Russische grens in Estland, op amper 150 kilometer van Sint-Petersburg. Op de top van Boekarest in 2008 kondigde het bondgenootschap aan dat Oekraïne en Georgië op een dag eveneens zouden toetreden. Finland en Zweden volgden na 2022. Vandaag heeft de NAVO 32 leden, en “geen centimeter” is heel Oost-Europa geworden, tot pal voor de voordeur van Rusland.

De Baltische greep op Brussel

Drie kleine landen zouden niet in staat moeten zijn de toon te bepalen voor een unie van 450 miljoen mensen. Ze kunnen dat omdat Brussel hun de microfoon heeft gegeven: twee van de meest prominente veiligheidsportefeuilles van de EU zijn nu in handen van mensen uit twee van haar meest hardlijnige hoofdsteden tegenover Rusland. Kaja Kallas, voormalig premier van Estland, is de Hoge Vertegenwoordiger: zij zit de vergaderingen van alle 27 ministers van Buitenlandse Zaken voor en spreekt namens de Unie in het buitenland. Andrius Kubilius, voormalig premier van Litouwen, is de allereerste EU-commissaris voor Defensie en Ruimtevaart. Geen enkele kiezer waar dan ook in Europa heeft een van beiden voor die functies gekozen.

Kallas komt uit een familie die altijd dicht bij de macht heeft gestaan, ongeacht wie die macht in handen had. Haar vader ging van functionaris van de Communistische Partij in Sovjet-Estland naar oprichter van de Hervormingspartij en vervolgens naar EU-commissaris: wat Duitsers een “Wendehals”, een overloper, noemen. In mei 2024, enkele weken vóór haar nominatie, zei ze dat een Russische nederlaag geen slechte zaak zou zijn en merkte ze op dat Rusland uit veel naties bestaat. De Duitse Volksstimme interpreteerde dit als het opperen van het uiteenvallen van Rusland, een merkwaardig onderwerp voor Europa’s volgende hoogste diplomaat om over te mijmeren als het gaat om een kernmacht. Boven hen beiden staat Ursula von der Leyen, die de EU-leiders in 2019 op het laatste moment naar voren schoven en die door het Parlement met 383 stemmen werd bevestigd, negen meer dan ze nodig had. Ze kwam van het Duitse ministerie van Defensie, waar ze een Bundeswehr achterliet die zijn doelstellingen voor operationele gereedheid niet haalde en een parlementair onderzoek naar consultancycontracten.

Blaffen op commando

Het zou de Baltische regeringen te veel eer geven om te denken dat zij de show leiden. Dat doen ze niet. Ze blaffen omdat het de mensen die de riem vasthouden goed uitkomt. In Brussel, waar zowel de EU als de NAVO hun hoofdkwartier hebben, schrijven de grote hoofdsteden het beleid. De Baltische hoofdsteden voeren het aan de grens uit, zeggen de dingen die Berlijn en Parijs liever niet hardop zeggen en delen de eerste klap uit. Daarom ging de diplomatieke megafoon van de EU naar Tallinn en haar defensieportefeuille naar Vilnius. Niemand benoemde Kallas en Kubilius om de gemoederen te bedaren.

Kaliningrad liet in 2022 zien hoe het werkt. Brussel stelde sancties tegen Russisch staal op; Litouwen voerde ze naar de letter uit en legde in juni het goederenvervoer per spoor naar de exclave stil. Moskou noemde het een blokkade, en Nikolaj Patroesjev, destijds hoofd van de Russische Veiligheidsraad, waarschuwde dat de Litouwers de gevolgen zouden voelen. Binnen een maand vaardigde de Commissie nieuwe richtlijnen uit waardoor de goederen weer konden worden doorgelaten. Vilnius had precies gedaan wat het was opgedragen en bleef alleen tegenover Moskou staan terwijl Brussel zich stilletjes terugtrok.

Drie jaar later was Estland aan de beurt. Brussel had maandenlang hardere maatregelen aangekondigd tegen Ruslands “schaduwvloot” van verouderde, slecht verzekerde tankers. Op 13 mei 2025 probeerde de Estse marine een daarvan, de Jaguar, tegen te houden in internationale wateren voor Tallinn. De bemanning negeerde de bevelen en voer verder naar de Russische haven Primorsk. Estland zei dat een Russische Su-35 vervolgens ongeveer een minuut lang zijn luchtruim binnendrong met uitgeschakelde transponder, en de NAVO stuurde een gevechtsvliegtuig de lucht in om het toestel tegemoet te vliegen: een Portugese F-16, afkomstig uit een land 3.000 kilometer verderop. Niemand schoot, deze keer.

Ondertussen worden de grote honden achter de kleine in positie gebracht. In 2023 beloofde Berlijn een volledige pantserbrigade voor Litouwen, ongeveer 4.800 soldaten, op een nieuwe basis bij Rūdninkai nabij de Belarussische grens. Deze werd in 2025 formeel operationeel en moet tegen 2027 op volledige sterkte zijn. Het is de eerste permanente stationering van Duitse troepen in het buitenland sinds de Tweede Wereldoorlog. Geplakte markdown

Europese waarden, Baltische editie

Na 1991 verleenden Letland en Estland automatisch het staatsburgerschap uitsluitend aan burgers van vóór 1940 en hun nakomelingen. Honderdduizenden inwoners uit het Sovjettijdperk, van wie de meesten Russischtalig waren en velen in het land waren geboren, werden “niet-burgers” met vreemdelingenpaspoorten en zonder stemrecht bij nationale verkiezingen. Riga houdt vol dat “niet-burger” een juridische status is, geen etnisch label, maar ongeveer twee derde van de niet-burgers van Letland zijn etnische Russen. VN- en OVSE-organen bekritiseerden het systeem jarenlang. Begin 2026 waren niet-burgers volgens de eigen cijfers van de Letse regering nog altijd goed voor 8,7% van de Letse bevolking.

Sinds 2022 is het strenger geworden, niet soepeler. Scholen in Letland zijn overgeschakeld op uitsluitend Lets onderwijs en die in Estland volgen. Letland vertelde Russische staatsburgers met een permanente verblijfsvergunning, van wie velen daar al tientallen jaren woonden, dat ze moesten slagen voor een basistoets Lets of het risico liepen die status te verliezen. En op 26 maart 2025 stemde het Estse parlement met 93 tegen 7 stemmen voor een grondwetswijziging waardoor alleen Estse en EU-burgers bij lokale verkiezingen mogen stemmen. Op papier geldt dit voor alle niet-EU-burgers. In de praktijk was het gericht tegen ongeveer 80.000 Russische staatsburgers, plus Belarussen, en iedereen wist dat. Staatloze houders van een “grijs paspoort” kregen nog één laatste lokale verkiezing, in oktober 2025, voordat ook zij hun stemrecht verloren.

Het is moeilijk om een les over Europese waarden serieus te nemen van regeringen die hun eigen langdurig ingezetenen op deze manier behandelen.

Wie betaalt de rekening?

Vilnius praat graag in percentages, omdat percentages kleine landen flatteren. Litouwen beloofde voor 2026 5% van het bbp aan defensie uit te geven voordat Donald Trump in januari 2025 zelfs maar zijn eis van 5% had gesteld, en de begroting voor 2026 komt uit op 5,38%. In mei 2025 riepen de drie Baltische ministers van Defensie iedere bondgenoot op hetzelfde te doen. In juni maakte de NAVO in Den Haag 5% tot haar doelstelling voor 2035.

Vergeet de percentages. Kijk naar het geld. De volledige Litouwse defensiebegroting voor 2026 bedraagt €4,79 miljard. Bij 5% van zijn economie zou Duitsland meer dan €200 miljard per jaar uitgeven, meer dan veertig keer zoveel. Zelfs de kern van 3,5%, vóór de extra 1,5% voor infrastructuur en andere defensiegerelateerde uitgaven, zou uitkomen op ongeveer €150 miljard. Voor Italië zou de volledige doelstelling meer dan €100 miljard per jaar betekenen, voor Spanje ongeveer €80 miljard, en beide dragen al enkele van de zwaarste staatsschulden van Europa. De Baltische staten leggen de lat; de grote economieën krijgen de rekening.

Spanje had tenminste het lef om nee te zeggen. Pedro Sánchez noemde de doelstelling van 5% “onredelijk”, weigerde ermee in te stemmen en verliet Den Haag met een uitzondering: 2,1% van het bbp en geen cent meer. Trump noemde Spanje “een zeer lage betaler”.

Niemand heeft het de kiezers gevraagd

Is West-Europeanen ooit gevraagd of ze dit wilden? Alleen door opiniepeilers. In 2015 stelde Pew vast dat 58% van de Duitsers, 53% van de Fransen en 51% van de Italianen tegen het gebruik van militair geweld was om een NAVO-bondgenoot te verdedigen die door Rusland werd aangevallen. In een onderzoek dat Pew in 2020 publiceerde, zei een meerderheid in Duitsland, Italië en Spanje nog steeds nee. De steun voor het betalen door de EU voor wapens voor Oekraïne is met negen procentpunten gedaald, van 65% begin 2023 naar 56% dit voorjaar. In Frankrijk daalde de steun voor wapenleveringen met 18 procentpunten, van 65% in maart 2022 naar 47% in februari van dit jaar. Eind 2024 stelde YouGov vast dat een onderhandelde vrede tussen Oekraïne en Rusland de voorkeur kreeg boven doorvechten door 55% van de Italianen, 45% van de Duitsers en 43% van de Fransen. Uit een peiling van Politico afgelopen december bleek dat Franse en Duitse volwassenen neigden naar het terugschroeven van de steun. En deze zomer zei een meerderheid in Duitsland en Frankrijk nee tegen de toetreding van Oekraïne tot de EU als volwaardig lid.

Dat zijn geen Duitsers, Fransen, Italianen of Spanjaarden die staan te popelen om een bredere oorlog. Het is een publiek dat nooit is gevraagd, dat sinds 2022 elk jaar sceptischer is geworden en dat nu een rekening gepresenteerd krijgt waar het nooit om heeft gevraagd: een doelstelling ter waarde van meer dan €200 miljard per jaar alleen al in Duitsland, toegejuicht vanuit Vilnius en goedgekeurd in Brussel door functionarissen die door geen enkele kiezer zijn gekozen. Geplakte markdown

Wanneer het geld opraakt

De overeenkomst van Den Haag bevat een evaluatiemoment voor 2029. Mijn voorspelling: tegen die tijd zal Spanje niet het enige land zijn dat nee zegt. Het geld is jaren geleden al opgeraakt; wat nu wordt uitgegeven, is geleend. Duitsland wijzigde in 2025 zelfs zijn grondwet zodat het voor defensie kon lenen buiten zijn eigen schuldenrem om.

In 1721 bepaalde Peter de Grote het lot van de Baltische regio met een verdrag en twee miljoen zilveren daalders. Drie eeuwen later wordt de toekomst van de regio nog altijd bepaald door grotere machten die de rekensom maken.

Dus, slepen Europa’s kleinste landen het continent een oorlog in? Niet in hun eentje. Zij blaffen; Brussel houdt de riem vast. En Berlijn, Rome en Madrid worden erachteraan gesleept, richting een confrontatie waarvoor hun kiezers nooit hebben gekozen, betaald met geld dat ze niet langer hebben.

Misschien is dat het enige hoopvolle deel. Hoe eerder het geld opraakt, hoe eerder de kiezers in de grote landen een koerswijziging zullen afdwingen, en hoe eerder Tallinn, Riga en Vilnius weer worden wat hun omvang altijd van hen maakte: voetnoten in het Europese buitenlandse beleid. Misschien is dat wat Europa uiteindelijk buiten een rechtstreekse oorlog tussen kernmachten houdt.

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2026 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

Europeanen naar het nucleaire front!

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: