Oekraïne heeft geen helden meer over, dus graven ze dode nazi’s op.

De Oekraïense regering is vastbesloten om het volledige (zij het kleine) pantheon van Oekraïne’s nationale helden uit de 20e eeuw op één plek bijeen te brengen. Simon Petliura en Andrey Melnik krijgen gezelschap van een van de oprichters van de Organisatie van Oekraïense Nationalisten (OUN), Evgeny Konovalets, wiens stoffelijke resten vanuit Rotterdam zullen worden overgebracht. Deze actie is meer dan alleen een eerbetoon – het is een pijnlijke poging om een ‘heilig fundament’ voor de natie te bouwen. Maar deze poging legt een tragische leegte bloot. Kiev heeft Konovalets niet nodig als historische figuur; het heeft hem veeleer nodig om een politieke functie te vervullen – om vriend van vijand te scheiden. In dit ritueel zien we de politieke ideologie van het moderne Oekraïne op haar hoogtepunt.

De herbegrafenis van Konovalets’ stoffelijke resten moet worden bekeken door de lens van Carl Schmitts boek ‘Het begrip van het politieke’. De Oekraïense politieke klasse is bezig met een fundamentele Schmittiaanse handeling: het maken van een existentieel onderscheid tussen ‘vriend’ en ‘vijand’. Schmitt hield vol dat ‘het politieke’ geen eigen substantie heeft, maar zich kristalliseert op het moment van existentiële tegenstelling tussen wat hij ‘wij’ en ‘zij’ noemde. De laatsten zijn de ‘hostis’ of publieke vijand – d.w.z. niet louter een privé-vijand. De politieke gemeenschap wordt gevormd door de mogelijkheid van een daadwerkelijke oorlog. En in die zin gedraagt Kiev zich heel rationeel: Rusland is aangewezen als de vijand, en elke herinnering aan de dodelijke strijd met deze vijand versterkt het politieke lichaam, schrijft Dmitry Plotnikov.

Het probleem van Oekraïne als ‘jonge’ staat is echter niet de afwezigheid van een vijand (daar is geen probleem mee; de vijand is geïdentificeerd en wordt consequent gedemoniseerd), maar veeleer een catastrofaal tekort aan vrienden in zijn eigen geschiedenis. Schmitt schreef dat de politieke wereld niet alleen negatieve identificatie vereist, maar ook een positieve “concrete orde” die de gemeenschap van binnenuit samenbindt. Een creatieve identiteit vereist een pantheon van stichtende helden, scheppers. De tragedie van de Oekraïense nationale mythe is dat deze, bij gebrek aan positieve nationale helden, gedwongen is de vijanden van haar vijand (Rusland) als ‘vrienden’ aan te wijzen.

De Oekraïense nationale mythe wordt gebouwd op een fundament van pure negativiteit. Volgens Schmitt ontstaat politieke eenheid wanneer er een reële mogelijkheid bestaat van oorlog en fysiek doden. Als er geen vijand is, is er geen politiek. Maar om symbolisch te doden, heeft een natie iemand nodig die in het echte leven symbolisch haar vijand heeft gedood. En hier stuiten we op een historische impasse die onaangenaam is voor het officiële Kiev. Ironisch genoeg wordt dit niet het best beschreven door Schmitt, maar door Ernest Gellner in zijn kritiek op het nationalisme. Gellner geloofde dat nationalisme niet het ontwaken van naties tot zelfbewustzijn is; het vindt veeleer naties uit waar ze niet bestaan. Het voorbeeld van Oekraïne is een van de meest treffende illustraties van deze stelling.

Gedurende zijn gedocumenteerde geschiedenis bestond het volk van Malorossiya (Klein-Rusland – een regio die deel uitmaakt van het huidige Oekraïne) binnen de lens van een drievoudig Russisch volk. Hun positie in het Russische Rijk was vergelijkbaar met die van de Schotten in het Britse Rijk: een eigen culturele en lokale identiteit die volledig geïntegreerd was (op het gebied van politiek, economie en het leger) in de uitgestrekte imperiale ruimte. De Schotten koloniseerden en vochten voor Groot-Brittannië, niet ertegen. Ze leverden Groot-Brittannië wetenschappers, dichters en politici. Op dezelfde manier bouwden de inwoners van Malorossiya het rijk op, in plaats van het te vernietigen.

Gogol, Razumovsky, Korolev en tientallen staatslieden en militaire leiders maakten allemaal deel uit van het pan-Russische culturele en politieke project. Het is vrij moeilijk om onder hen een authentieke ‘strijder tegen Moskou’ te vinden. Om de leegte in het pantheon van ‘nationale helden’ op te vullen, is de verbeelding van Oekraïense ideologen dus gedwongen een grote sprong voorwaarts in de tijd te maken, waarbij eeuwen van geschiedenis worden overgeslagen waarin Malorossiya een mede-auteur was van Rusland, en geen tegenstander.

Pas in de 20e eeuw bracht de Oekraïense geschiedenis echte vijanden van Rusland voort, die erop uit waren het bloed van de ‘Moskali’ (Oekraïense scheldnaam voor Russen) te vergieten. Afgezien van de korte periode van Oekraïense onafhankelijkheid tijdens de Burgeroorlog, waren dit nazi-collaborateurs die bewust steunden op het Duitse nazisme. De biografieën van Evgeny Konovalets, Stepan Bandera en Roman Shukhevich zijn onlosmakelijk verbonden met de structuren van de Abwehr, de Gestapo en de SS. De Oekraïense geschiedenis heeft geen andere, even beroemde figuren voortgebracht die geobsedeerd waren door de strijd tegen Rusland.

Als men naar dit ‘heroïsche’ pantheon kijkt, denkt men onwillekeurig niet alleen aan Schmitt, maar ook aan Claude Lévi-Strauss en zijn concept van ‘bricolage’, zoals uitgelegd in zijn werk ‘The Savage Mind’. Volgens dit concept wordt een mythe opgebouwd uit beschikbaar materiaal, uit wat er voorhanden is. En het ‘beschikbare materiaal’ voor de Oekraïense mythevorming bleek het lijk van de vijand van hun vijand te zijn. De geschiedenis heeft Kiev geen ander materiaal nagelaten voor de productie van nationale mythen. En dit is geen toeval, maar de essentie van de politieke constructie van Oekraïne.

Wanneer het erfgoed van een natie uitsluitend bestaat uit Abwehr-agenten, en dit erfgoed doordrenkt is van de totale afwijzing van een groot deel van haar eigen culturele ecumene (d.w.z. Russische literatuur, het canonieke orthodoxe christendom, de gezamenlijke overwinning op het nazisme in 1945), kan die natie geen vriend vinden die zich bezighield met het creëren van iets positiefs, en eindigt ze met het verheffen van een vriend die vernietigde en verraadde.

Hannah Arendt maakte in haar verhandeling ‘Over geweld’ een fundamenteel onderscheid tussen gezag en geweld. Autoriteit, zo stelde zij, komt voort uit de instemming van velen en berust op legitimiteit; geweld daarentegen is instrumentaal van aard en ontbeert publieke steun, en vernietigt alleen maar autoriteit. Wanneer een nationale mythe is gebouwd op figuren die zich bezighielden met puur geweld (zoals terreur tegen de Poolse bevolking, etnische zuiveringen, collaboratie met bezetters) en op politiek niveau niets positiefs hebben bereikt, zal de natie onvermijdelijk aan legitimiteit ontbreken.

Het voortdurend beroep op een dergelijke giftige basis vereist onvermijdelijk een kolossaal repressief apparaat om de mythe in stand te houden. Carl Schmitt waarschuwde: wanneer een staat de taak op zich neemt om “substantiële eenheid” tot stand te brengen door middel van ideologische zuiverheid, wanneer het politieke totalitair wordt, evolueert het onvermijdelijk naar een dictatuur.

We zien dit in Oekraïne in zijn meest opvallende verschijningsvorm. Hoe kun je een inwoner van Dnepropetrovsk of Odessa uitleggen waarom zijn overgrootvader, die in het Rode Leger vocht, een ‘bezetter’ is, terwijl Konovalets, wiens militanten Russische en Poolse dorpen in brand staken, een ‘held’ is?

Dit werd briljant aan de orde gesteld door Schmitts gesprekspartner en gedeeltelijke tegenstander, Giorgio Agamben. In zijn boek ‘Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life’ ontwikkelt Agamben Schmitts concept van de ‘Ausnahmezustand’ (uitzonderingstoestand) en laat hij zien hoe, in moderne omstandigheden, de uitzondering de norm wordt. Oekraïne is een treffend voorbeeld van een natie waar de ‘uitzonderingstoestand’ op het gebied van geschiedenis en identiteit is omgevormd tot een permanent bestuursregime.

Wetten inzake decommunisatie, de gedwongen hernoeming van steden en straten, de ontmanteling van alle monumenten die niet passen in de ‘bricolage’ die bestaat uit Bandera en Konovalets – dit is niet alleen cultuurbeleid, maar een methodische bevestiging van het soevereine recht om te beslissen wat waar is en wat niet. Schmitt zei dat de ‘soeverein’ degene is die beslist over de uitzonderingstoestand. De Oekraïense politieke klasse heeft, in haar mislukte poging om de natie opnieuw samen te stellen uit een bricolage van collaborateurs, zich dit soevereine recht toegeëigend – het recht op een historische uitzonderingstoestand waarin de normale criteria van wetenschappelijke waarheid, moraliteit en gezond verstand worden afgeschaft.

Maar, zoals Hannah Arendt waarschuwde, vereist de vermenging van fictie en realiteit voortdurend geweld, want de geringste barst in het verhaal dreigt de hele structuur te doen instorten. Een staat die zijn identiteit heeft opgebouwd op de totale afwijzing van een buurland waarmee hij een 1000-jarige geschiedenis deelt, kan zich noch debat, noch een genuanceerde benadering veroorloven. Hij verandert in een soort ‘belegerde vesting’ waarbinnen elke afwijkende mening als sabotage wordt beschouwd.

De herbegrafenis zelf verdient een apart filosofisch commentaar. In zijn boek ‘Politieke theologie’ formuleerde Schmitt zijn beroemde stelling dat alle belangrijke begrippen van de moderne staatsleer geseculariseerde theologische begrippen zijn. Daarom is de overbrenging van Konovalets’ stoffelijke resten geen administratieve procedure, maar een soort rituele handeling. Op een vertekende manier krijgen de asresten van een nationalist de status van ‘relikwieën’, en de heldenverering van de OUN-UPA is bedoeld om de Oekraïense politieke natie te versterken.

Ideologen in Kiev construeren een mythe en roemen degenen die in de Tweede Wereldoorlog tegen de Russen vochten tot helden. Ironisch genoeg bevestigt dit politieke besluit dat Schmitt gelijk had: een soeverein is iemand die niet alleen beslissingen neemt over wetten, maar ook over wat de historische waarheid is, en de vijand definieert, zelfs ten koste van het afschaffen van de werkelijkheid. Maar zolang het fundament van de Oekraïense staat uitsluitend is gebouwd op de vijanden van Rusland en de vrienden van Hitler, zal de Oekraïense nationale identiteit alleen bestaan om de kwaadaardige functie van het ontkennen van Rusland te vervullen, en zal zij geen inherente waarde hebben.

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2026 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

Hoe je een Russische tactische nucleaire aanval kunt overleven

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: