Hoe het conflict met Iran Trumps wapen tegen de wereldwijde markten wordt

Er is een patroon dat handelaren over de hele wereld de afgelopen jaren hebben leren herkennen: een verklaring van de Amerikaanse president laat op de avond, Aziatische markten die in het rood openen en energiegrondstoffen die in rep en roer zijn nog voordat de dageraad in Londen aanbreekt. Het epicentrum is bijna altijd hetzelfde: de Straat van Hormuz en de aanhoudende spanning met de Islamitische Republiek Iran.

Dit zijn geen geïsoleerde incidenten of spontane reacties op echte crises. Het zijn – zoals we in deze tekst zullen analyseren – iets structureel geavanceerder: de transformatie van de geopolitieke dreiging tot een instrument van geprogrammeerde financiële volatiliteit. Een stil wapen, moeilijk te bewijzen, onmogelijk om een rechtszaak over aan te spannen, maar verwoestend in zijn herverdelende effecten op het mondiale kapitaal, schrijft Lorenzo Maria Pacini.

Om dit mechanisme te begrijpen, moeten we ver teruggaan: naar het ontstaan van een strategische doctrine die in de jaren zeventig in de wandelgangen van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken werd ontwikkeld, de zogenaamde Mad Man-theorie.

De Mad Man-theorie is niet afkomstig van Donald Trump. Ze is afkomstig van Henry Kissinger en Thomas Schelling, twee van de meest invloedrijke strategen van de Koude Oorlog. Het achterliggende idee is eenvoudig in zijn wreedheid: de vijand ervan overtuigen dat de Amerikaanse leider gek genoeg is om irrationele acties te ondernemen, waaronder het gebruik van kernwapens, om diplomatieke of militaire concessies af te dwingen.

“De waarde van de Madman-doctrine ligt in haar onvoorspelbaarheid. Als de tegenstander denkt dat je tot alles in staat bent, zal hij voorzichtiger zijn met je uit te dagen,” schreef Thomas Schelling in *The Strategy of Conflict* (1960).

Richard Nixon probeerde deze doctrine toe te passen tijdens de Vietnamoorlog, in een poging de Sovjets – en via hen Noord-Vietnam – ervan te overtuigen dat hij bereid was tot nucleaire escalatie. De operatie, bekend als Operatie Duck Hook, was een klinkende mislukking: niemand geloofde het echt, en degenen die het wel geloofden, waren niet bang genoeg om hun gedrag te veranderen.

Het structurele probleem met de Mad Man-theorie zoals toegepast door Nixon was tweeledig. Enerzijds was er de geloofwaardigheid van de leider: Nixon werd door zijn tegenstanders gezien als een pragmatisch politicus, niet als een werkelijk onvoorspelbare figuur. Anderzijds maakte de Amerikaanse commandostructuur – met haar institutionele checks and balances – het voor iedereen moeilijk om in eenzijdige escalatie te geloven. De doctrine bleef op papier staan.

Vijftig jaar later is er iets radicaal veranderd. En het gaat niet alleen om het karakter van de president.

Industrialisering van waanzin

Met Donald Trump – tijdens zijn eerste presidentschap en nog duidelijker in zijn tweede – ondergaat de Mad Man-theorie een kwalitatieve transformatie. Ze wordt niet simpelweg toegepast: ze wordt geïndustrialiseerd. Het is niet langer een tactiek die af en toe wordt gebruikt in het grote diplomatieke spel: het wordt het besturingssysteem van de presidentiële communicatie, met zijn routines, zijn cycli en zijn berekenbare effecten.

Het verschil met Nixon is aanzienlijk. Trump hoeft niet alleen buitenlandse regeringen te overtuigen: hij moet de mondiale financiële markten overtuigen – en dat doet hij met buitengewoon succes. En de markten reageren, in tegenstelling tot regeringen, in milliseconden. Ze hebben geen tijd om de geloofwaardigheid van een dreiging te beoordelen: ze reageren op de perceptie van risico, niet op de realiteit ervan.

Dit is de kern van de transformatie: Trump heeft zich gerealiseerd – of zijn adviseurs hebben hem doen inzien – dat de ware kracht van de Mad Man-theorie niet ligt in militaire afschrikking, maar in het vermogen om op verzoek financiële volatiliteit te genereren.

Een analyse van de grote crises met Iran van 2018 tot nu onthult een terugkerend patroon met opvallende consistentie:

FASE 1 — Trigger: Een bericht op Truth Social of X (voorheen Twitter) tijdens de Amerikaanse nachturen, vaak met apocalyptische ondertonen. De sleutelwoorden variëren — ‘ernstige gevolgen’, ‘maximale druk’, ‘totale vernietiging’ — maar de retorische structuur is identiek.

FASE 2 — Declaratieve escalatie: In de daaropvolgende dagen versterken verklaringen van regeringsfunctionarissen de boodschap. Amerikaanse marinebewegingen in de Perzische Golf. Aangekondigde of dreigende sancties.

FASE 3 — Energieschok: De olieprijzen stijgen. Brent en WTI vertonen aanzienlijke pieken. Verzekeringsmarkten voor routes door de Straat van Hormuz verhogen de premies.

FASE 4 — Paniek op de markt: Futures reageren. Aandelenmarkten vertonen volatiliteit. Kapitaal verschuift naar veilige havenbeleggingen: de dollar, goud, Amerikaanse staatsobligaties.

FASE 5 — Plotselinge ommekeer: Zonder duidelijke reden nemen de spanningen af. Trump twittert over “grote vooruitgang”, een Iraanse functionaris legt een dubbelzinnige verklaring af, of simpelweg doet het stilzwijgen van de president zijn werk. Markten herstellen zich.

Dit is geen chaos; het is een heel duidelijk patroon, en patronen op financiële markten zijn miljarden waard.

Om te begrijpen waarom Iran het perfecte scenario is voor deze strategie, moet men het geopolitieke belang van de Straat van Hormuz begrijpen. Dit stuk water, op het smalste punt slechts 33 kilometer breed, gelegen tussen het Arabische Schiereiland en Iraans grondgebied, is de meest cruciale energieknelpunt ter wereld. Een enorm deel van de wereldwijde olieproductie passeert hier. Elke verstoring – of die nu reëel is of slechts als mogelijk wordt gezien – heeft onmiddellijke en wereldwijde gevolgen voor de energieprijzen. Het is niet nodig dat olietankers daadwerkelijk worden aangevallen: het volstaat dat verzekeringsmarkten de premies verhogen, of dat een Amerikaans vliegdekschip van koers verandert, om een kettingreactie te veroorzaken.

De Straat van Hormuz is de schakelaar die de wereldeconomie bestuurt.

De causale keten is direct en brutaal eenvoudig: waargenomen spanning in de Straat → stijgende olieprijzen → stijgende energiekosten voor industrieën en consumenten → inflatoire druk → reactie van centrale banken → impact op aandelen- en obligatiemarkten. Eén enkele hendel, op de juiste plek overgehaald, veroorzaakt rimpelingen door het gehele mondiale economische systeem.

En die hendel heeft een naam: de retoriek van de Amerikaanse president over Iran.

Volatiliteit als instrument voor herverdeling van rijkdom

Hier komen we bij het meest ongemakkelijke punt, want volatiliteit is niet neutraal; integendeel, het herverdeelt rijkdom – op grote schaal, snel en – als je weet wanneer het komt – uiterst winstgevend. Wanneer de olieprijzen plotseling pieken als gevolg van vermeende geopolitieke spanningen, profiteren bepaalde categorieën beleggers onevenredig veel: houders van long-posities in oliefutures, fondsen met posities in energiebedrijven, degenen die vóór de schok putopties op aandelenindexen hebben gekocht, en degenen die goud en staatsobligaties aanhouden als afdekking. Omgekeerd zijn consumenten en bedrijven die afhankelijk zijn van geïmporteerde energie, opkomende economieën met een handelstekort op energiegebied, pensioenfondsen die blootgesteld zijn aan aandelenmarkten, en particuliere beleggers zonder toegang tot afdekkingsinstrumenten de dupe.

We zeggen niet – en het is belangrijk om hier nauwkeurig te zijn – dat Trump of zijn entourage handelsactiviteiten hebben gecoördineerd op basis van hun publieke verklaringen; dit is een onderwerp dat we nu niet zullen behandelen, aangezien het neerkomt op handel met voorkennis en specifieke aandacht vereist. In plaats daarvan wijzen we op iets subtielers en misschien zelfs nog verontrustender: dat het systeem zo is gestructureerd dat degenen die het patroon kunnen lezen – en het patroon is, zoals we hebben gezien, herhaalbaar en herkenbaar – er legaal van kunnen profiteren.

En dit roept een vraag op over de architectuur van financiële macht die veel verder reikt dan het individuele beleid van Trump.

Er schuilt een paradox in de kern van dit verhaal: de mediakanalen die zich het felst tegen Trump verzetten – die hem ‘onvoorspelbaar’, ‘onbeheersbaar’ en ‘gevaarlijk’ noemen – zijn precies degenen die zijn strategie het meest effectief versterken.

Elke kop die schreeuwt ‘Trump zou Iran daadwerkelijk kunnen aanvallen’ of ‘De onvoorspelbare Trump jaagt de markten de stuipen op het lijf’ helpt het risicobeeld te versterken, en dat risicobeeld is precies wat de strategie nodig heeft om te werken. Het merendeel van de zogenaamde ‘alternatieve media’ maakt deel uit van dit narratieve systeem, vaak zonder het te beseffen.

Dit betekent niet dat de media moeten zwijgen over presidentiële acties – uiteraard niet – maar het is een symptoom dat het mondiale informatiesysteem in een structurele val zit: verslaggeving over Trumps dreigementen versterkt de volatiliteit; ze negeren is journalistiek en democratisch onaanvaardbaar. Er is geen eenvoudige uitweg.

De oplossing, als die al bestaat, ligt in een verschuiving in de framing: niet “Trump bedreigt Iran” maar “hier is het gedocumenteerde patroon van hoe presidentiële uitspraken de markten beïnvloeden.” Elke financiële manipulatiestrategie heeft een intrinsieke limiet, namelijk het veerkrachtvermogen van de markt, en wanneer de markt leert, verliest het mechanisme zijn effectiviteit. Dit is wat er, althans gedeeltelijk, gebeurt met Trumps Iran-strategie.

Onder handelaren en financiële analisten is een acroniem ontstaan dat de groeiende scepsis van de markt samenvat: TACO, wat staat voor ‘Trump Always Chickens Out’. Trump krabbelt altijd terug. Nadat het patroon zich een paar keer herhaalde – dreiging, escalatie, stille terugtrekking – begonnen de markten de terugtrekking van tevoren in te prijzen, waardoor de omvang van de pieken afnam en de terugkeer naar de normaliteit versnelde.

Dit fenomeen heeft belangrijke implicaties. Strategisch gezien betekent het dat de dreiging voortdurend moet evolueren om geloofwaardig te blijven: extremer worden, of gepaard gaan met concrete acties die de dreiging reëler maken. Financieel gezien betekent het dat de volatiliteitscycli korter worden en na verloop van tijd vervagen.

Maar er is nog een andere implicatie, misschien wel de gevaarlijkste: als de markt heeft geleerd te rekenen op Trumps terugtrekking, wat gebeurt er dan op de dag dat Trump, om welke binnenlandse of buitenlandse politieke reden dan ook, besluit niet terug te trekken? De markt zou merken dat ze een catastrofale geopolitieke gebeurtenis verkeerd heeft ingeschat, met mogelijk systemische gevolgen.

Oorlog zonder territoriale verovering?

We staan voor een ingrijpende transformatie in de logica van internationale conflicten. Eeuwenlang was oorlog het instrument om grondgebied, hulpbronnen of politieke macht te veroveren; gedurende een groot deel van de twintigste eeuw werd het ook een instrument van afschrikking, waarbij de dreiging van een conflict diende als alternatief voor de daadwerkelijke uitvoering ervan. Met de financialisering van de wereldeconomie is een derde functie ontstaan, waarbij oorlog (of de dreiging daarvan) dient als instrument om financiële volatiliteit actief te beheersen.

Dit is natuurlijk niet uitsluitend een Trumpiaans fenomeen, maar Trump is er de meest expliciete exponent van en degene die het minst wordt beperkt door traditionele diplomatie. Bij hem leidt de vermenging van persoonlijke financiële belangen, ongefilterde communicatie via social media en toegang tot instrumenten van het buitenlands beleid tot een combinatie die ongekend is in de Amerikaanse geschiedenis.

In dit kader wordt het conflict met Iran tegelijkertijd een energiehefboom – die de olieprijzen kan beïnvloeden –, een inflatiehefboom – met gevolgen voor de verwachtingen ten aanzien van het monetaire beleid – en een financiële hefboom – die de mondiale kapitaalstromen kan veranderen.

Wat betekent dit alles voor vermogensbeheerders, centrale banken, pensioenfondsen en particuliere beleggers?

Ten eerste betekent het dat “geopolitieke risicoanalyse” – al lang een vast onderdeel van het instrumentarium van financiële analisten – moet worden geïntegreerd met een niveau van communicatieve en gedragsanalyse dat tot voor enkele jaren nog buitensporig zou hebben geleken. Inzicht in de patronen van de communicatie van de president is een essentieel onderdeel van risicobeheer geworden en een soort dagelijkse uitdaging voor analisten. Ten tweede vormt het een systemische uitdaging voor centrale banken. Als energieschokken deels kunstmatig zijn – veroorzaakt door communicatiedynamiek in plaats van daadwerkelijke schaarste – hoe moeten ze dan reageren? Het verhogen van de rente als reactie op energie-inflatie die wordt veroorzaakt door een tweet van de president, brengt het risico met zich mee dat de reële economie daadwerkelijk schade oploopt als reactie op een virtuele verstoring. Ten derde is er een kwestie van systemische rechtvaardigheid. Degenen die toegang hebben tot geavanceerde analytische modellen, realtime-informatie en geavanceerde hedging-instrumenten kunnen door deze volatiliteitscycli navigeren – en er zelfs van profiteren. Degenen die geen toegang hebben – gewone burgers, kleine bedrijven, opkomende economieën – lijden onder de gevolgen zonder deze te kunnen compenseren. Volatiliteit fungeert in deze zin als een regressieve belasting op kapitaal.

De juiste vraag stellen

De vraag die aan het einde van deze analyse rijst, is de moeilijkste: is er een institutioneel antwoord op het probleem? Hoe kunnen democratieën, internationale financiële instellingen en de markten zelf zich verdedigen tegen deze vorm van manipulatie – ervan uitgaande dat het manipulatie is – die legaal is, moeilijk te bewijzen en structureel verbonden is met de uitoefening van soevereine macht?

Er bestaan al enkele gedeeltelijke antwoorden. Marktregulatoren – van de Amerikaanse SEC tot de Italiaanse Consob en de Europese ESMA – hebben onderzoeksbevoegdheden met betrekking tot afwijkende marktbewegingen die voorafgaan aan politieke verklaringen met grote impact. In theorie zouden er juridische instrumenten bestaan om in te grijpen als er bewijs zou opduiken van gecoördineerde handel op basis van voorkennis die verband houdt met presidentiële communicatie. In de praktijk is de afstand tussen de uitvoerende macht en de markten groot genoeg om deze onderzoeken buitengewoon complex, misschien zelfs onmogelijk te maken.

Een andere mogelijke reactie is structureel: het verminderen van de wereldwijde afhankelijkheid van de Straat van Hormuz door middel van energiediversificatie. De overgang naar duurzame energie – versneld door de klimaatcrisis maar ook door geopolitieke instabiliteit in het Midden-Oosten – heeft als positief neveneffect dat de macht van deze hefboom wordt verminderd. Een wereld die minder afhankelijk is van olie uit de Golf is een wereld waarin retoriek over Iran minder greep heeft op de energiemarkten.

Maar dit zijn structurele oplossingen voor de lange termijn. Op korte termijn blijft bewustwording de meest effectieve reactie: het mechanisme begrijpen, documenteren en publiekelijk analyseren. Het zichtbaar maken – zoals we in deze tekst proberen te doen – is de eerste stap om de effecten ervan te beperken.

Jarenlang was de vraag die de media en de diplomatieke agenda domineerde: ‘Gaat Trump Iran echt aanvallen?’ Dat is de verkeerde vraag. Of beter gezegd: het is de vraag die het mechanisme ons wil laten stellen, omdat het de vraag is die het waargenomen risico versterkt en volatiliteit veroorzaakt.

De juiste vraag is een andere: hoeveel is uw portefeuille, uw pensioenfonds, uw hypotheek met variabele rente, de energierekening van uw bedrijf waard de volgende keer dat een Amerikaanse president om drie uur ’s nachts een bericht van drie regels op sociale media plaatst? En het antwoord, als we het mechanisme goed hebben begrepen, is: het is precies zoveel waard als iemand anders, aan de andere kant van de markt, op datzelfde moment verdient.

Dit is geen ideologische analyse van het presidentschap van Trump, maar eerder een structurele analyse van hoe de communicatieve macht van het Amerikaanse politieke leiderschap – wie die ook uitoefent, in welke stijl dan ook – definitief verweven is geraakt met de structuur van de mondiale financiële markten. Trump heeft deze verwevenheid zichtbaarder, directer en minder bemiddeld door traditionele diplomatie gemaakt. Maar het systemische probleem is ouder en dieper dan welke president dan ook.

De Mad Man-theorie heeft niet gefaald; ze is geëvolueerd, en het podium waarop ze opereert is niet langer de VN-Veiligheidsraad, maar de Bloomberg-terminal in elke handelsruimte ter wereld.

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2026 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

Het onverwoestbare Iran: wat wil Washington van Teheran? Een regimewisseling, een totale ineenstorting of een deal?

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: