Het narratief van de ‘Russische hybride oorlog’: een nieuwe NAVO-strategie van spanning?

De laatste tijd gaat er in Europa geen dag voorbij zonder dat een of andere dronepaniek, brand of stroomuitval aan Rusland wordt toegeschreven. Ons wordt verteld dat deze incidenten allemaal deel uitmaken van een meedogenloze “hybride oorlog” die Rusland tegen Europa voert – een oorlog die drone-invallen, schendingen van het luchtruim, sabotage, brandstichting, cyberaanvallen en meer omvat. Ons wordt verteld dat dit onder meer “plannen omvat om brandbommen aan boord van DHL-vrachtvliegtuigen te plaatsen, spoorlijnen in Polen op te blazen en magazijnen en winkelcentra in heel Europa in brand te steken”, evenals “sabotagedaden tegen defensiebedrijven en de defensie-industrie in Europa”, en “aanvallen op Europese kritieke infrastructuur” – maar ook, blijkbaar, het sturen van geheime agenten om hun behoefte te doen in de toiletten van Finse parlementsleden. Ons wordt ook verteld dat “dergelijke aanvallen kort nadat Rusland in 2022 zijn grootschalige invasie van Oekraïne begon, begonnen plaats te vinden” en dat ze de afgelopen maanden en weken zijn geëscaleerd. Volgens Kaja Kallas wordt “Europa geconfronteerd met een snelle toename van sabotageaanvallen en schendingen van het luchtruim”.

De spanningen escaleerden vorige maand dramatisch nadat Duitsland een poging tot een aanval met een explosieve drone op de luchthaven Leipzig/Halle officieel aan Rusland had toegeschreven, waarbij daaropvolgende onderzoeken de operatie naar verluidt herleidden tot de Russische militaire inlichtingendienst. Dit verhoogde de inzet aanzienlijk: het was een van de ernstigste incidenten op Duitse bodem die Berlijn ooit officieel aan Moskou had toegeschreven – zij het een “mislukt” incident. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Johann Wadephul zei dat de aanval “past in een breder patroon van Russische hybride operaties in Europa”, schrijft Thomas Fazi.

Binnen enkele uren hadden EU- en NAVO-leiders in verschillende hoofdsteden niet alleen de beschuldiging aanvaard, maar waren ze het ook eens geworden over wat het incident betekende: een onderdeel van een gecoördineerde campagne, met een bekend motief, waarvoor een vooraf vastgestelde reactie nodig was, namelijk sancties en meer steun aan Oekraïne. “Het bewijs is duidelijk”, zei NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte, op dezelfde dag als de aankondiging van de Duitse regering – hoewel de Duitsers op dat moment nog geen enkel bewijs hadden gedeeld, noch met het publiek, noch, zo lijkt het, met andere EU- en NAVO-regeringen. De Franse president Emmanuel Macron zei eveneens dat de aanval duidelijk aantoonde dat “de Russische hybride dreiging tegen Europeanen… is toegenomen”. De Poolse minister van Buitenlandse Zaken Radosław Sikorski waarschuwde dat de confrontatie van Rusland met Europa steeds meer “kinetisch” werd, en voegde eraan toe dat “Rusland in oorlog is met Europa”. “Dit is het nieuwe normaal”, zei voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen. Alsof dit werd bevestigd, beschuldigde de Estse regering slechts enkele weken later, op 29 september, de Russische geheime diensten er officieel van opdracht te hebben gegeven tot een brandstichting in het gebouw van het Estse defensiebedrijf Milrem – opnieuw een ernstige escalatie ten opzichte van het eerdere patroon van vermeende maar niet-officiële beschuldigingen aan het adres van Rusland.

Waarschuwingen voor wat nog komen gaat

Ondertussen wordt ons ook voortdurend verteld dat Rusland van plan is nog verder te escaleren – dat we ons dus moeten voorbereiden op veel ernstiger aanvallen tegen Europa, mogelijk al in de zeer nabije toekomst. Binnen enkele dagen werd gemeld dat “Europese inlichtingenfunctionarissen de mogelijkheid hebben geopperd van een op handen zijnde Russische test van de NAVO, waarbij een van hen zei dat een mogelijke aanval binnen ‘maanden, niet jaren’ zou kunnen plaatsvinden”; dat Rusland volgens de FBI “gerichte moordaanslagen plant in de VS en in Europese landen”; en dat er een CIA-rapport zou bestaan waarin Italië, Frankrijk en Spanje worden gewaarschuwd voor een mogelijke Russische operatie met droneaanvallen vanaf koopvaardijschepen in de Middellandse Zee, althans volgens wat de journalist die de “primeur” in El Mundo publiceerde, naar eigen zeggen had vernomen van een anonieme bron dicht bij het Litouwse ministerie van Defensie.

Het artikel kreeg wereldwijd enorme aandacht – maar binnen minder dan 24 uur ontkenden zowel de Italiaanse minister van Defensie Guido Crosetto als Macron met klem dat zij een dergelijke waarschuwing hadden ontvangen en wezen zij de beweringen als ongegrond van de hand, wat erop wees dat het verhaal door de “anonieme bron” of door de journalist zelf was verzonnen. Deze episode laat ook zien dat dergelijke beweringen, vooral wanneer ze zonder enig ondersteunend bewijs worden gepresenteerd, met uiterste voorzichtigheid moeten worden behandeld – met name wanneer ze om te beginnen al op wankele logica berusten. In dit geval kan men zich bijvoorbeeld redelijkerwijs afvragen welk belang Rusland zou hebben bij een aanval op Spanje en Italië, twee van de minst enthousiaste voorstanders van de eindeloze oorlog in Oekraïne.

Maar er zijn nog vreemdere beweringen gedaan. De afgelopen weken heeft binnen de NAVO gecoördineerde berichtgeving plaatsgevonden dat Rusland mogelijk een “valsevlagaanval… in de komende maanden” voorbereidt – dat wil zeggen een drone- of raketaanval waarvan Rusland vervolgens zou beweren dat het een “ongeluk” was, of waarvan het zelfs zou proberen Oekraïne de schuld te geven. Maar welk voordeel zou Rusland uit een van beide scenario’s halen? Beide hebben zich al voorgedaan – er zijn verschillende gevallen geweest waarin verdwaalde Russische en Oekraïense drones het NAVO-luchtruim nabij de grens met Oekraïne binnendrongen (zie hieronder) – en het enige effect was dat de NAVO haar houding verhardde. Bovendien, als Rusland zou streven naar geloofwaardige ontkenningsmogelijkheden, waarom zou het dan naar verluidt overal zijn vingerafdrukken hebben achtergelaten bij de poging tot een droneaanval in Leipzig/Halle? En hoe verhouden deze beweringen zich tot de tegenovergestelde bewering dat Rusland “binnen enkele maanden” een openlijke aanval op een NAVO-land zou kunnen uitvoeren, zoals de Deense inlichtingendienst onlangs verklaarde? Wat is het nu? Maar van ons wordt niet verwacht dat we vragen stellen of inconsistenties in het verhaal aanwijzen; van ons wordt eenvoudigweg verwacht dat we geloven wat onze media en regeringen ons vertellen.

Staat Rusland op het punt aan te vallen? Zelfs de NAVO weet het niet zeker

Natuurlijk heeft niemand van ons enige mogelijkheid om te weten wat Rusland van plan is, vooral omdat dit een dynamische situatie is waarin de acties van Rusland worden beïnvloed door die van de NAVO en omgekeerd. De Russische president Vladimir Poetin ontkent van zijn kant alle beschuldigingen en heeft herhaaldelijk verklaard – voor het laatst op 19 september – dat Rusland “geen agressieve bedoelingen heeft tegenover Europa of Europese landen” en bereid is de betrekkingen te herstellen en samen te werken met zijn Europese buurlanden – terwijl hij tegelijkertijd Europese leiders ervan beschuldigt de vermeende Russische dreiging te gebruiken om hun eigen beleid te rechtvaardigen en een escalatie met Moskou na te streven. Natuurlijk kan men aanvoeren dat Rusland, als het op het punt stond aan te vallen, de Europeanen dat niet van tevoren zou vertellen, en dat zijn woorden dus niet zomaar voor waar moeten worden aangenomen.

Dat is natuurlijk waar. Tegelijkertijd kan men, voor zover de meeste staten rationele actoren zijn die geneigd zijn strategisch te denken en te handelen – en Rusland voldoet zeker aan die beschrijving – zich afvragen welk rationeel of strategisch belang Rusland zou hebben bij het lanceren van een aanval op Europa die gemakkelijk zou kunnen leiden tot een totale oorlog tussen de NAVO en Rusland, vooral omdat de weigering van Rusland tot nu toe om op gelijke wijze wraak te nemen voor door de NAVO mogelijk gemaakte Oekraïense aanvallen op zijn grondgebied, ook tegen burgers, waarschijnlijk juist is ingegeven door de wens een dergelijke uitkomst te vermijden. Interessant genoeg wordt deze scepsis zelfs gedeeld door sommige stemmen binnen het NAVO-establishment.

De Estse buitenlandse inlichtingendienst schreef bijvoorbeeld in zijn in februari gepubliceerde jaarverslag 2026: “Er is… geen reden tot paniek. Volgens de beoordeling van de Estse buitenlandse inlichtingendienst heeft Rusland niet de intentie om Estland of een andere NAVO-lidstaat in het komende jaar militair aan te vallen. Waarschijnlijk zullen we volgend jaar tot een vergelijkbare beoordeling komen.” Zelfs de Finse president Alexander Stubb, die zich verder zeer hard opstelt tegenover Rusland, heeft zich verzet tegen waarschuwingen van andere Europese leiders dat Rusland de NAVO in de nabije toekomst zou kunnen aanvallen, door te zeggen dat de Finse inlichtingendiensten geen bewijs zien voor een onmiddellijke militaire dreiging. “Wij zien daar geen bewijs voor”, zei Stubb. “In onze inlichtingen zien we dat er activiteit is, maar op dit moment geen onmiddellijke militaire dreiging.” Zoals Politico meldde, blijft zelfs de officiële beoordeling van de NAVO dat er geen onmiddellijke dreiging bestaat: “Op dit moment zien we geen onmiddellijke dreiging van een aanval”, zei een NAVO-functionaris namens de organisatie. Op 29 september verklaarde de Litouwse premier Mindaugas Sinkevičius tijdens een gezamenlijke NAVO-persconferentie dat hij Mark Rutte had gevraagd om echt inlichtingenbewijs dat Rusland een onmiddellijke aanval voorbereidde, en dat hij de bevestiging had gekregen dat dit niet bestond. “Ik vroeg [Rutte] of er bewijs is, echt bewijs, dat Rusland iets van plan is. Maar er is eigenlijk niets”, zei hij.

Dit laat zien dat zelfs de eigen beoordelingen van de NAVO zeer tegenstrijdig zijn. Wat de publieke opinie betreft, maakt dat echter weinig verschil, aangezien de beweringen over een op handen zijnde aanval veel zwaarder wegen dan de voorzichtigere beoordelingen, die doorgaans nauwelijks aandacht krijgen. Hoe dan ook blijven speculaties over toekomstige scenario’s, bij gebrek aan bewijs dat in de ene of de andere richting wijst, uiteindelijk precies dat: speculaties – vooral omdat we ervan moeten uitgaan dat de houding van Rusland niet vastligt, maar onvermijdelijk wordt beïnvloed door de acties van de NAVO. Wat we met enige zekerheid kunnen beoordelen, is waar Rusland zich tot nu toe mee heeft beziggehouden – wat ons op zijn beurt het best mogelijke inzicht geeft in wat het hierna zou kunnen doen. De vraag die dus moet worden gesteld, luidt: ondersteunt het bewijsmateriaal de westerse beweringen dat Rusland een “hybride oorlog” tegen Europa voert?

De rapporten over de “hybride oorlog” – en hun inconsistenties

Er bestaan verschillende databanken en rapporten die beweren de Russische hybride oorlogsvoering te kwantificeren en die vaak worden aangehaald als bewijs voor een gecoördineerde, escalerende Russische campagne. Daaronder vallen datasets en rapporten van het European Repository of Cyber Incidents, dat zich uitsluitend richt op cyberaanvallen, de Universiteit Leiden, het Soufan Center, Associated Press, de Amerikaanse denktank Center for Strategic and International Studies (CSIS), het Britse International Institute for Strategic Studies (IISS) en de in Bratislava gevestigde denktank GLOBSEC. Afzonderlijk en op het eerste gezicht schetst elk van deze rapporten een ogenschijnlijk vernietigend beeld van tientallen – en in sommige gevallen honderden – vermeende sabotagedaden, aanvallen en beïnvloedingsoperaties in verschillende Europese landen gedurende vele jaren. Inderdaad zorgwekkend. Wanneer men ze echter naast elkaar en in detail leest, vertellen ze een heel ander verhaal: de aantallen lopen enorm uiteen; het centrale begrip is niet gedefinieerd; de toeschrijving berust vaak op niets meer dan persberichten over officiële vermoedens; en de eigen voorbehouden van de rapporten – verborgen in voetnoten, bijlagen en methodologische hoofdstukken – ondermijnen vaak de beweringen in hun samenvattingen.

Om te beginnen kloppen de cijfers niet. Afhankelijk van welk rapport men leest, zou Rusland na februari 2022 ergens tussen de 52 en 255 hybride aanvallen in Europa hebben uitgevoerd – een vijfvoudig verschil voor wat zogenaamd dezelfde campagne is. Het Soufan Center, dat slechts zes landen bestrijkt – waarvan er twee, Moldavië en Georgië, buiten de EU liggen – registreert alleen al voor 2025 meer incidenten dan CSIS voor drie jaar op het hele continent. De cijfers lopen uiteen omdat er geen overeenstemming bestaat over de meest fundamentele vraag: wat is een hybride aanval? Het IISS-rapport erkent zelf dat hybride oorlogsvoering “een amorfe term” is met sterk uiteenlopende definities. Sommige rapporten beperken zich tot fysieke aanvallen en plannen, en zelfs dan variëren die van brandstichting tot het aanbrengen van pro-Kremlin-stickers, vandalisme en het spuiten van graffiti; andere omvatten “beïnvloedingsoperaties”, zoals maandelijkse vredesdemonstraties in Amsterdam; en weer andere omvatten zelfs passages van Russische marineschepen door het Kanaal. Uiteindelijk kan de term worden gebruikt om vrijwel alles te omvatten. Het grootste verschil in de aantallen wordt bepaald door de behandeling van (vermeende) dronewaarnemingen die aan Rusland worden toegeschreven – waarvan er honderden zijn, maar die in de meeste gevallen uiteindelijk werden ontkracht (zie hieronder) – en die daarom door de meeste rapporten worden uitgesloten, ondanks de enorme media-aandacht die ze kregen en hun belangrijke bijdrage aan de hysterie rond de “hybride oorlog”.

Bovendien is het bewijs dat Rusland met de incidenten verbindt in de meeste gevallen zeer zwak – of niet-bestaand. In deze rapporten bestaat het bewijs dat Rusland achter een bepaald incident zat doorgaans uit een nieuwsartikel waarin wordt gemeld dat functionarissen dat vermoeden. Er vindt geen onafhankelijke verificatie plaats: als een regering zegt “Rusland heeft het gedaan”, komt het op de lijst – zelfs als er geen enkel bewijs is. Bovendien bevat de Leidse dataset incidenten die door functionarissen of politici met Rusland in verband werden gebracht, of die door journalistiek onderzoek aan het licht kwamen – maar ook incidenten die slechts “in een patroon leken te passen” van vergelijkbare gebeurtenissen. De rapporten steunen ook op elkaar. De dataset van het IISS is gebaseerd op de Leidse dataset; GLOBSEC citeert de Leidse cijfers, het IISS en een telling van AP; CSIS citeert het Leidse onderzoek; het Soufan Center interviewde de auteur van de Leidse dataset. Uiteindelijk leiden de meeste wegen terug naar dezelfde verzameling mediaberichten over officiële beweringen – in de meeste gevallen over “mogelijke” of “waarschijnlijke” Russische betrokkenheid. En die officiële beweringen zijn niet neutraal. Opmerkelijk genoeg zegt het IISS-rapport dat zelf: beslissingen over de toeschrijving worden “zelden in een politiek vacuüm genomen”, en publieke verklaringen “weerspiegelen evenzeer bredere strategische overwegingen als het vertrouwen in het bewijsmateriaal”.

Ook kunnen veel van de organisaties achter deze rapporten niet als neutraal worden beschouwd. Het IISS, CSIS en GLOBSEC hebben allemaal financiële banden met Amerikaanse en Europese wapenfabrikanten (GLOBSEC telt onder zijn donoren het defensiebedrijf Helsing, dat door de oorlog in Oekraïne is uitgegroeid tot Europa’s meest waardevolle start-up), evenals met het trans-Atlantische establishment, en staan bekend om hun harde houding ten aanzien van de oorlog in Oekraïne en Rusland. De taal van de rapporten zelf verraadt hun ideologische betrokkenheid. De CSIS-notitie betoogt dat de NAVO haar “mentaliteit van zelfafschrikking” moet opgeven en een “gekalibreerde offensieve campagne” tegen Rusland moet beginnen. Het IISS dringt aan op een “assertievere en proactievere houding”, waarbij zijn voorzitter, Lord Mark Sedwill, verklaarde dat Groot-Brittannië in oorlog was met Rusland. Het GLOBSEC-rapport spreekt van “staatsterrorisme”.

Maar zoals hierboven opgemerkt, bevatten de rapporten zelf in werkelijkheid zeer weinig bewijs, of zelfs helemaal geen bewijs, ter ondersteuning van het narratief dat “Rusland in oorlog is met Europa”.

Afgezien van het handjevol sabotagedaden dat tot veroordelingen heeft geleid – hieronder besproken – en zelfs daarbij werden slechts zwakke verbanden met de Russische staat gelegd, zijn vrijwel alle incidenten die in deze rapporten zijn geregistreerd uitsluitend gebaseerd op ongefundeerde beweringen van westerse functionarissen, veiligheidsdiensten of mediakanalen, vaak zonder dat bewijs wordt gepresenteerd (zoals we zullen zien, geldt dit ook voor officieel toegeschreven acties zoals het drone-incident in Leipzig/Halle). Zoals Associated Press toegeeft: “Het is vaak moeilijk om de betrokkenheid van Rusland te bewijzen, en het Kremlin ontkende een sabotagecampagne tegen het Westen te voeren. Maar steeds meer regeringen schrijven aanvallen publiekelijk toe aan Rusland.” Dit voortdurende spreken over “mogelijke” of “potentiële” Russische aanvallen creëert uiteindelijk bij het publiek de indruk dat er een meedogenloze campagne tegen Europa wordt gevoerd, zelfs bij gebrek aan bewijs. Zoals Ivo Capaul van ETH Zürich opmerkte, leidt de media-aandacht en het politieke klimaat (een volledig beoogd effect, zou ik daaraan toevoegen) tot het ontstaan van “cognitieve vertekeningen in de vorm van een clusterillusie” – het zien van patronen tussen gegevenspunten die niet noodzakelijkerwijs met elkaar verbonden zijn, of die in sommige gevallen helemaal niet bestaan.

De beweringen houden geen stand bij nader onderzoek

Wat inderdaad verbazingwekkend is, is hoeveel breed uitgemeten beweringen over Russische sabotage bij een eenvoudig nader onderzoek ineenstortten. Een van de beruchtste gevallen vond plaats in september vorig jaar, toen breed werd gemeld (aanvankelijk door de Financial Times) dat Rusland “roekeloos” het gps-signaal van het vliegtuig van Von der Leyen boven Bulgarije had verstoord, waardoor de piloten met behulp van “papieren kaarten” moesten landen nadat ze “een uur boven de luchthaven hadden rondgecirkeld”. NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte suggereerde al snel dat het incident deel uitmaakte van een breder patroon van “hybride oorlogsvoering”, waaronder “cyberaanvallen en het doorsnijden van onderzeese kabels”. Er ontstond publieke verontwaardiging. Het verhaal stortte echter binnen enkele uren in: een vluchtvolgdienst toonde aan dat het signaal nooit verloren was gegaan en dat het vliegtuig in werkelijkheid slechts negen minuten vertraging had. De Bulgaarse premier Rosen Zhelyazkov verklaarde dat er niets te onderzoeken viel. Dit was een belangrijk geval waarin beweringen die door bronnen dicht bij de top van de Europese Commissie waren verspreid, op opvallende wijze als onjuist werden ontmaskerd, maar de gedane beweringen werden nooit ingetrokken of verduidelijkt. Evenmin leidden ze tot een breder kritisch onderzoek naar het narratief van de “Russische hybride oorlogsvoering”.

Maar dit was geen op zichzelf staand geval: er zijn talloze beweringen over Russische sabotage of hybride activiteiten geweest die door de media enorm werden versterkt, om vervolgens te worden ontkracht of als onjuist te worden bewezen – waarbij dat laatste grotendeels onvermeld bleef. In november 2024 werd in de media uitgebreid bericht over een reeks incidenten waarbij kabels in de Oostzee beschadigd raakten. De berichtgeving werd aangewakkerd door Europese beleidsmakers die de incidenten openlijk aan Rusland toeschreven, nog voordat de onderzoeken waren afgerond. Het gebrek aan duidelijke informatie leidde tot publieke speculaties over wie verantwoordelijk was voor de incidenten en hoe ze precies waren ontstaan. De Finse autoriteiten hielden een schip aan, dat ervan werd verdacht deel uit te maken van de Russische “schaduwvloot” die wordt gebruikt om sancties te omzeilen, nadat die kabel en andere kabels waren beschadigd. Uiteindelijk bleek dat de beschadigde onderzeese kabels in de Oostzee waren veroorzaakt door schepen die onder de vlag van Hongkong en China voeren – niet door Russische schepen. De Finse inlichtingendienst SUPO merkte op dat “statistisch gezien het aantal gevallen van kabelschade in de afgelopen jaren vrij gebruikelijk is voor de Oostzee”. Opnieuw boden de Europese autoriteiten geen excuses aan voor de onjuiste beschuldiging.

Diezelfde maand stortte een DHL-vliegtuig neer in Litouwen. Verschillende Europese functionarissen suggereerden dat de crash het gevolg zou kunnen zijn geweest van Russische sabotage, waarbij deze beweringen breed werden uitvergroot in de westerse media. Op de dag van de crash zelf, voordat enig onderzoek was uitgevoerd, opperde Annalena Baerbock, destijds de Duitse minister van Buitenlandse Zaken, de mogelijkheid dat het om een “hybride incident” ging, waarbij ze verwees naar de recente beschadiging van de kabels in de Oostzee. Generaal Carsten Breuer, de hoogste militair van de Bundeswehr, ging nog verder en suggereerde dat het mogelijk een “test” van Rusland was om zwakke plekken op te sporen. Hij zei: “We zijn eerder dit jaar een vergelijkbare situatie tegengekomen, en nu heeft zich iets voorgedaan dat in dit patroon past”, en dat het Kremlin mogelijk “kwetsbaarheden aan het onderzoeken” was. Enkele dagen na de crash beweerde Sir Richard Moore, destijds hoofd van MI6, dat Rusland een “verbijsterend roekeloze sabotagecampagne” in Europa was begonnen. In maart 2025 bleek uit uitvoerig onderzoek van de Litouwers dat de crash was veroorzaakt door een fout van de piloot, een bevinding die lang niet zoveel aandacht kreeg als de oorspronkelijke beschuldigingen dat het vliegtuig door Russische acties was neergehaald. Opnieuw bleken opvallende beschuldigingen aantoonbaar onjuist, op een manier die vragen zou moeten oproepen over het bredere narratief dat wordt verspreid – maar dat gebeurde niet.

Een vergelijkbare situatie deed zich voor toen de luchthaven Heathrow bij Londen op 21 maart 2025 werd gesloten nadat een elektriciteitsonderstation in brand was gevlogen. Beweringen dat de brand deel uitmaakte van een campagne van hybride oorlogsvoering kregen veel publiciteit. Philip Ingram, een voormalig kolonel van de Britse militaire inlichtingendienst, werd geciteerd met de uitspraak dat de aanvallen leken op iets dat “rechtstreeks uit het draaiboek van de Russische militaire inlichtingendienst” kwam. Enkele maanden later werd de werkelijke oorzaak van het ongeluk onthuld, en die bleek veel alledaagser: een geprivatiseerd elektriciteitsbedrijf had nagelaten de installatie goed te onderhouden en te moderniseren. Hetzelfde patroon van beschuldigingen die op de feiten vooruitliepen, was te zien in andere gevallen, van explosieven die bij een NAVO-pijpleiding werden gevonden tot een gat in het hek van een Duitse waterzuiveringsinstallatie.

De dronepaniek – veel ophef om niets?

Een vergelijkbaar patroon is ook waar te nemen in de hysterie rond “Russische drones”, die het narratief van de “hybride oorlog” het afgelopen jaar is gaan domineren. Vooral in de herfst van 2025 ontstond er een ware mediagekte rond dit onderwerp. Er verschenen talloze berichten over dronewaarnemingen in heel Europa – in Duitsland, Polen, Frankrijk, Noorwegen, Litouwen, Denemarken en andere landen – die vaak leidden tot sluitingen van luchthavens. Europese leiders, zoals de Duitse bondskanselier Friedrich Merz, gaven Rusland openlijk de schuld van de drones. “Ons vermoeden is dat Rusland achter de meeste van deze dronevluchten zit”, zei Merz na incidenten op de luchthaven van München, zonder enig bewijs te leveren. De Deense premier Mette Frederiksen en Von der Leyen noemden het een “hybride oorlog”. De Deense minister van Justitie ging zelfs zover dat hij de situatie vergeleek met 11 september. De crisis kwam op een moment waarop Europese leiders verwikkeld waren in een intensief debat over het gemeenschappelijke Europese defensiebeleid, nadat de Amerikaanse president Donald Trump de militaire leveringen aan Oekraïne (tijdelijk) had stopgezet. Verschillende van deze waarnemingen vonden inderdaad plaats vlak voor een top van Europese leiders in Kopenhagen in oktober 2025, waar financiering voor een “dronemuur” en andere defensiemaatregelen hoog op de agenda stond.

Vrijwel alle waarnemingen van “Russische drones” bleken echter al snel ongegrond. Het drone-incident dat leidde tot de sluiting van de luchthaven van Frankfurt werd veroorzaakt door een 41-jarige “amateurdronepiloot”. De sluiting van de grootste luchthaven van Litouwen bleek niet te zijn veroorzaakt door Russische drones, maar door heteluchtballonnen die door sigarettensmokkelaars werden gebruikt. In een opvallend geval werd gemeld dat volgens de Poolse premier Donald Tusk de Poolse staatsveiligheidsdienst een drone boven het presidentiële paleis had geneutraliseerd en dat de Poolse president om NAVO-steun had gevraagd. Maar het relaas van de premier was onjuist en werd later gecorrigeerd; een van de gearresteerden was een jonge Oekraïense man, de andere persoon zijn 17-jarige Wit-Russische vriendin. Jacek Dobrzynski, woordvoerder van de minister voor de Coördinatie van Speciale Diensten, ontkende kort daarna tegenover Euronews alle geruchten dat het om een spionageoperatie ging: “Wij verwerpen geruchten dat dit een grootschalige spionageoperatie is. Dit zijn jonge mensen, misschien was het onvoorzichtigheid, misschien onwetendheid, misschien wilden ze een film maken.”

Uit een onderzoek van de Nederlandse krant Trouw bleek zelfs dat er bij bijna zestig andere incidenten sprake was van “veel paniek en nauwelijks bewijs van Russische betrokkenheid”. Bij 41 dronewaarnemingen bleef het bewijs onduidelijk. Daarnaast waren er veertien gevallen waarin andere vliegende objecten (burgerluchtvaartuigen, vogels) voor drones werden aangezien en drie gevallen bleken civiele “hobbydrones” te zijn die door particulieren werden bestuurd. Zo zagen mensen in België (kleine) vliegtuigen en helikopters aan voor drones, terwijl de vliegende objecten in Zuid-Limburg en Billund in Denemarken sterren waren. Onderzoeken in Denemarken, België en Noorwegen kwamen tot vergelijkbare conclusies: in de meeste gevallen waren dronewaarnemingen onnauwkeurig en niet geverifieerd en bleken het vliegtuigen, helikopters of satellieten te zijn; er werd geen bewijs gevonden dat deze op enigerlei wijze met Rusland verbonden waren.

Ook recenter zijn er vergelijkbare gevallen geweest. Half september steeg een NAVO-gevechtsvliegtuig op na een mogelijke dronewaarneming in het Litouwse luchtruim – maar het bleek om een zwerm vogels te gaan. Slechts enkele dagen eerder had de Noorse premier Jonas Gahr Støre beweerd dat het vliegtuig van Zelensky “bijna door een drone was geraakt” toen het vanuit Moldavië opsteeg op weg naar Oslo. Officiële berichten van de Moldavische autoriteiten en Oekraïense presidentiële bronnen verduidelijkten later echter wat er werkelijk was gebeurd: de betreffende drone was nooit in de buurt van de luchthaven gekomen; hij stortte neer op ongeveer 160 kilometer afstand, nabij de Moldavisch-Oekraïense grens. En zo verdween het verhaal geruisloos van de voorpagina’s, zonder correcties of excuses – maar de gevestigde pers, die inmiddels permanent in de stand van de Derde Wereldoorlog staat, had haar doel al bereikt: met de vinger naar Moskou wijzen en een nieuwe golf van ongerustheid aanwakkeren.

Overloop van de oorlog in het buurland

De Moldavische autoriteiten en veiligheidsexperts verklaarden later dat de drone inderdaad van Russische oorsprong was. Hoewel, zoals altijd, onafhankelijke verificatie niet mogelijk was, is dit niet onwaarschijnlijk. Het past in een patroon. Er zijn een handvol incidenten geweest – in Roemenië, Moldavië en Polen – waarbij werd bevestigd dat Russische drones inderdaad het luchtruim van deze landen waren binnengedrongen. Maar in vrijwel alle gevallen vonden deze schendingen van het luchtruim plaats nabij de grens van deze landen met Oekraïne, tijdens Russische aanvallen op nabijgelegen Oekraïense doelen, en ging het dus hoogstwaarschijnlijk om verdwaalde drones – dat wil zeggen drones die van hun koers waren afgeweken, mogelijk door Oekraïense elektronische verstoring tegen drones. Met andere woorden, ze lijken veel meer op een overloop van de oorlog in het buurland dan op een campagne van opzettelijke binnendringingen.

Dit geldt ook voor de Russische kruisraket die in juli in een veld in Polen neerstortte, waarschijnlijk omdat deze defect raakte of door storingen van koers werd gebracht. Zelfs de Poolse premier Tusk benadrukte later dat “er geen redenen zijn om te denken dat Polen het beoogde doelwit van deze raket was”. Ondertussen trekken berichten over Russische gevechtsvliegtuigen die af en toe het Estse luchtruim binnendringen, soms slechts enkele seconden, tegenwoordig ook veel media-aandacht. In werkelijkheid vinden deze incidenten meestal plaats nabij een smalle strook internationaal luchtruim boven de Finse Golf, waar het zeer gemakkelijk is om per ongeluk het Estse luchtruim binnen te vliegen, en ze doen zich al jaren voor.

Het meest recente incident tot nu toe vond plaats in Litouwen, op 15 september, toen een drone vanuit Wit-Rusland het luchtruim van het land binnendrong en boven centraal Litouwen werd neergeschoten. De Litouwse president zei zelf dat het incident hoogstwaarschijnlijk geen opzettelijke aanval op Litouwen was. “Hoogstwaarschijnlijk was het een Russische drone die voor Oekraïne bestemd was, maar door Oekraïense maatregelen voor elektronische oorlogsvoering van zijn koers werd afgebracht en ons grondgebied binnendrong, waar hij werd neergeschoten”, zei hij. Verdwaalde drones zijn inderdaad niet alleen Russisch. In maart en mei stortten verschillende Oekraïense drones neer in Finland, Letland en de andere Baltische staten tijdens Oekraïense langeafstandsaanvallen op Russische olie-infrastructuur, mogelijk als gevolg van Russische elektronische oorlogsvoering. Rusland ontkende van zijn kant de beschuldigingen – en beschuldigde de Baltische staten en de NAVO ervan Oekraïense drones actief toe te staan hun luchtruim te gebruiken voor aanvallen op Rusland, wat het als NAVO-agressie bestempelde. In één geval troffen de drones olie-infrastructuur in Letland, wat leidde tot het aftreden van zowel de Letse premier als de minister van Defensie, hoewel het verhaal nauwelijks de krantenkoppen haalde.

Er zijn echter twee incidenten waarbij (naar verluidt) Russische drones betrokken waren ver van de Oekraïense grens: de gebeurtenis in Polen in september 2025 en natuurlijk de “mislukte droneaanval” op de luchthaven Leipzig/Halle in augustus, die verderop wordt besproken. In de nacht van 9 op 10 september 2025 beweerde Polen verschillende Russische drones te hebben neergeschoten die zijn luchtruim waren binnengedrongen, in sommige gevallen bijna 300 kilometer diep het land in, waarbij de NAVO-luchtverdediging bij de reactie betrokken was. Dit gebeurde te midden van de lopende Poolse, Litouwse en NAVO-oefeningen waaraan 30.000 Poolse militairen deelnamen, en vlak voor de komende Russisch-Wit-Russische Zapad 2025-oefeningen. Sommigen vermoeden daarom dat dit een opzettelijke provocatie van Rusland was of een mislukte verkenningsmissie, maar het kan ook het gevolg zijn geweest van NAVO-stoorzenders. Bovendien raakte een Pools huis zwaar beschadigd. Beelden van de zwaar beschadigde woning werden over de hele wereld uitgezonden als bewijs van de brutale aanval van Rusland tijdens de allereerste directe confrontatie tussen de NAVO en Moskou. Later bleek echter dat het huis was geraakt door een raket die was afgevuurd door een Poolse F-16, en niet door een Russische drone, zoals de regering in Warschau aanvankelijk had beweerd. Hoe dan ook gaven zelfs westerse inlichtingenfunctionarissen “achter gesloten deuren” tegenover CNN toe dat de Russische binnendringing waarschijnlijk niet opzettelijk was en dat de vliegroutes erop wezen dat de drones door elektronische tegenmaatregelen hun oriëntatie waren kwijtgeraakt.

Leipzig/Halle: een beoordeling, maar weinig bewijs

Er is nog één belangrijk drone-incident – waarschijnlijk het belangrijkste tot nu toe wat betreft de politieke gevolgen – dat besproken moet worden: het incident in Leipzig/Halle. Op 5 augustus maakte het Duitse ministerie van Binnenlandse Zaken bekend dat medewerkers van de luchthaven Leipzig/Halle de avond ervoor een kleine drone hadden opgemerkt die op het platform stond, nabij een geparkeerd Oekraïens Antonov-vrachtvliegtuig. De luchthaven is een belangrijk vrachtknooppunt dat sinds 2022 ook een cruciaal logistiek centrum voor de NAVO en voor leveringen aan Oekraïne is geworden, evenals het belangrijkste Duitse knooppunt voor vluchten naar dat land. De drone zou een explosieve lading en een ontsteker hebben gedragen. De lading ontplofte niet en onderzoekers verklaarden dat het explosief onschadelijk was gemaakt. Rond dezelfde tijd zou een DHL-vrachtvliegtuig dat de luchthaven naderde in de lucht in botsing zijn gekomen met een tweede drone, hoewel er geen wrakstukken werden gevonden, mogelijk omdat de drone in de motoren was vernietigd. Ongeveer drie weken na de aanval vonden onderzoekers nog een drone in een veld in Kabelsketal, een gebied naast de luchthaven in Saksen-Anhalt, die mogelijk militaire explosieven bevatte.

Op 1 september gaf de Duitse regering Rusland officieel de schuld van het incident, waarbij zij verklaarde dat inlichtingen wezen op “betrokkenheid van personen die namens Russische staatsorganen handelden”. De volgende dag meldden Duitse media dat het federale openbaar ministerie twee verdachten onderzocht – een Wit-Rus en een Rus, van wie ten minste één banden zou hebben met een (niet bij naam genoemde) Russische inlichtingendienst – hoewel dit niet officieel werd bevestigd. Tot nu toe is niemand gearresteerd of zelfs maar aangeklaagd. Diezelfde dag kondigde Duitsland ook de sluiting aan van het Russische consulaat in Bonn, het laatste overgebleven Russische consulaat in het land, en van het “Russische Huis” in Berlijn – een verdere verslechtering van de toch al minimale diplomatieke betrekkingen.

Rusland ontkende betrokkenheid bij het incident in Leipzig; Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov had de beweringen over een Russische sabotagecampagne in Europa eerder “leeg en vluchtig” genoemd. Toch schaarden de NAVO, de EU en nationale leiders zich binnen enkele uren na de aankondiging van de Duitse regering – voordat enige verdachte publiekelijk was geïdentificeerd of enig bewijs openbaar was gemaakt – allemaal achter Duitsland, in een gechoreografeerde steunbetuiging die wees op zorgvuldige voorafgaande coördinatie. Ze gaven vrijwel identieke verklaringen af, waarin ze hun “volledige solidariteit” met Duitsland uitspraken en Rusland beschuldigden van het uitvoeren van een “hybride aanval” en zelfs van “door de staat gesteund terrorisme”, zoals Kaja Kallas het noemde. “Het bewijs is duidelijk”, zei NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte.

In werkelijkheid hadden de Duitse autoriteiten op dat moment geen enkel concreet bewijs aan het publiek verstrekt – of, zo lijkt het, aan andere EU-regeringen. Minister van Binnenlandse Zaken Alexander Dobrindt had slechts verklaard: “Alles bij elkaar genomen stellen politieonderzoeken, patronen van de misdrijven en inlichtingenbevindingen de Russische verantwoordelijkheid voor de poging tot een aanval op de luchthaven van Leipzig vast”, waarbij hij eraan toevoegde dat “de middelen die werden gebruikt om de daad” van sabotage in Leipzig uit te voeren – en hij noemde de configuratie van de drone, verschillende gebruikte onderdelen en explosieven – “ons bekend zijn van andere hybride operaties die door Rusland zijn uitgevoerd en van zijn oorlog tegen Oekraïne”. Maar dit is geen bewijs; het is een beschrijving van een beoordeling – een beoordeling waarvan werd verwacht dat het publiek die zonder meer zou aanvaarden.

Zelfs stemmen en media die op één lijn zitten met het establishment hebben twijfels geuit. “De Duitse regering stelt nu dat de werkwijze, evenals politie- en inlichtingenbevindingen, wijzen op Rusland als dader”, vertelde Johannes Varwick, hoogleraar internationale betrekkingen en Europese politiek aan de Universiteit Halle-Wittenberg, aan EUobserver. “Dat kan aannemelijk zijn, maar er is duidelijk geen bewijs – althans geen bewijs dat openbaar is gemaakt, zelfs niet in gekwalificeerde of indirecte vorm”, zei Varwick. Latere mediaberichten boden enkele details – het type explosief, een vermeend DNA-spoor – maar deze werden niet door de autoriteiten bevestigd, waardoor het publiek achterbleef met een reeks gedeeltelijk overlappende anonieme lekken, die elk aan veiligheidskringen werden toegeschreven. Gezien de staat van dienst van de EU en de NAVO op het gebied van “Russische hybride oorlogsvoering”, en hun patroon van ongefundeerde beschuldigingen tegen Rusland, waarvan verschillende later stilzwijgend werden weerlegd en nog veel meer nooit werden onderbouwd, lijkt een zekere mate van scepsis gerechtvaardigd. Zowel de AfD als de linkspopulistische BSW hebben inderdaad vraagtekens geplaatst bij het gebrek aan bewijs dat werd gepresenteerd toen de regering in Berlijn haar beschuldiging uitte.

Gezien de mogelijke gevolgen van het openlijk beschuldigen van Rusland van een poging tot het uitvoeren van een terroristische aanslag in Duitsland, is het minste wat de Duitse autoriteiten kunnen doen het publiek enig hard bewijs leveren; anders zouden mensen in de verleiding kunnen komen het eens te zijn met Maria Zacharova, woordvoerster van het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken, die zei dat bewijs voor Russische verantwoordelijkheid “eenvoudigweg niet bestaat en niet kan bestaan”. Tot die tijd moet het incident in Leipzig/Halle worden behandeld als de zoveelste ongefundeerde bewering van westerse regeringen die door de media wordt herhaald en waarvan het publiek eenvoudigweg wordt gevraagd die zonder meer te aanvaarden.

De manier waarop de Duitse regering het incident behandelde, leek sterk op de reactie van de Poolse autoriteiten op de spoorwegsabotage van november 2025, toen twee explosieven delen van de spoorlijn Warschau-Lublin beschadigden. De Poolse minister van Buitenlandse Zaken Radosław Sikorski omschreef de daad onmiddellijk als Russisch “staatsterrorisme”, terwijl premier Tusk het incident “waarschijnlijk de ergste aanval op de staatsveiligheid sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne” noemde, waarbij hij benadrukte dat “een grens is overschreden”. Binnen slechts zeventig uur hadden de Poolse veiligheidsdiensten twee verdachten geïdentificeerd die verantwoordelijk zouden zijn voor beide aanvallen en die al naar Wit-Rusland waren gevlucht – beiden Oekraïners “met een lange geschiedenis van samenwerking met de Russische inlichtingendienst”, aldus Tusk. Vervolgens werd een derde Oekraïner gearresteerd, maar de zaak moet nog voor de rechter komen. De “ergste aanval” op de Poolse veiligheid in jaren lijkt snel te zijn vergeten.

Het narratief van de “Russische desinformatie”

Een ander punt dat kort moet worden genoemd, is de vermeende informatiedimensie van Ruslands veronderstelde hybride oorlog. Ons wordt verteld dat Rusland al jaren een grootschalige beïnvloedings- en desinformatiecampagne voert die erop gericht is hulpeloze Europese kiezers te manipuleren; het is inmiddels zelfs gebruikelijk geworden om vrijwel elke ongewenste verkiezingsuitslag – inclusief het recente IJslandse EU-referendum – aan Russische inmenging toe te schrijven. Toch is dit waarschijnlijk de dimensie waarvoor het bewijs het schaarsst is – en waarbij de gevolgen het meest ingrijpend zijn geweest. Het heeft de basis gevormd voor de invoering van censuurinstrumenten, zoals de Digital Services Act (DSA), en voor steeds verdergaande instrumenten voor “verkiezingsintegriteit”, zoals het Democracy Shield, die de EU in de praktijk in staat stellen zich steeds meer met nationale verkiezingen te bemoeien, onder het mom van de bestrijding van Russische inmenging.

Roemenië vormt het meest schrijnende geval. In november 2024 kwam de onafhankelijke eurosceptische en NAVO-kritische kandidaat Călin Georgescu als verrassende winnaar uit de eerste ronde van de presidentsverkiezingen. Voordat de tweede ronde, die hij volgens de peilingen gemakkelijk zou winnen, kon plaatsvinden, verklaarde het constitutionele hof de uitslag in een ongekende stap ongeldig, onder verwijzing naar vermeende Russische inmenging – met name een socialemediacampagne op TikTok ter ondersteuning van Georgescu. Er werd nooit enig bewijs geleverd. Interne documenten die later door de Amerikaanse Commissie voor Justitie van het Huis van Afgevaardigden werden verkregen, toonden zelfs aan dat TikTok de Commissie uitdrukkelijk had meegedeeld dat het “geen bewijs” had gevonden van een gecoördineerd onecht netwerk. Desondanks verbood het kiesbureau Georgescu vervolgens volledig om aan de herhaalde verkiezingen deel te nemen.

Wat er daadwerkelijk overblijft

Zoals we tot nu toe hebben gezien, is het beeld dat bij nader onderzoek naar voren komt heel anders dan het beeld dat door de Europese leiders en media wordt geschetst. Veel van de meest breed uitgemeten gevallen van vermeende Russische “hybride oorlogsvoering” – het verstoorde vliegtuig van Von der Leyen, de beschadigde kabels in de Oostzee, de DHL-crash in Vilnius, de brand op Heathrow, de golf van dronewaarnemingen die Europa in de herfst van 2025 overspoelde, de Roemeense TikTok-campagne – bleken door de media uitvergrote speculaties die bij eenvoudig nader onderzoek ineenstortten, waarbij eventuele rectificaties slechts een fractie van de aandacht kregen die aan de oorspronkelijke beschuldigingen was besteed. Veel andere beweringen werden eenvoudigweg nooit onderbouwd. Waar Russische drones aantoonbaar het NAVO-luchtruim binnendrongen, gebeurde dat vrijwel altijd nabij de Oekraïense grens tijdens aanvallen op nabijgelegen Oekraïense doelen, en hoogstwaarschijnlijk per ongeluk – een neveneffect van de oorlog in het buurland in plaats van een opzettelijke campagne tegen Europa. En zelfs in het geval van Leipzig/Halle, het incident met de grootste politieke gevolgen tot nu toe, heeft de Duitse regering nog altijd geen concreet bewijs van Russische verantwoordelijkheid openbaar gemaakt.

Uiteindelijk blijft er, wanneer alle speculatieve, onbewezen of ronduit niet-bestaande “incidenten” terzijde worden geschoven, slechts een handvol gevallen van aantoonbare sabotage over. Van de honderden incidenten die aan Rusland worden toegeschreven, heeft slechts een klein aantal tot veroordelingen geleid – en zelfs daarbij is het verband met de Russische staat zelden aangetoond. De rechtbanken hebben uitvoerders op laag niveau veroordeeld, meestal betaalde rekruten; bewijs over wie de bevelen gaf, werd ofwel nooit in een openbare rechtszaak getoetst, berustte op schuldbekentenissen of ging niet verder dan contact met anonieme opdrachtgevers op Telegram. In geen enkel geval is een Russische functionaris geïdentificeerd, laat staan berecht.

Polen heeft de meeste veroordelingen verkregen, waaronder die van veertien leden van een netwerk dat in 2023 van plan was hulpgoederentreinen naar Oekraïne te laten ontsporen, en drie Oekraïners die in 2025 werden veroordeeld wegens lidmaatschap van een sabotagegroep. Toch werden de aanklachten over de beruchtste brand die aan die groep werd toegeschreven, in het winkelcentrum Marywilska in Warschau, pas in april 2026 ingediend, en geven aanklagers toe dat zowel de brandstichter als het vermeende brein dat vanuit Rusland opdracht gaf tot de aanval, niet zijn geïdentificeerd.

De zaak die het vaakst wordt aangehaald als bewijs voor een Russische campagne met pakketbommen is nog onduidelijker: in juli 2026 veroordeelde een rechtbank Igor Rogov, een voormalige medewerker van de campagne van Navalny die asiel had gekregen in Polen, tot zeven jaar gevangenisstraf wegens spionage voor de FSB, de belangrijkste Russische veiligheidsdienst, gericht tegen Russische ballingen, en wegens betrokkenheid bij een in 2024 onderschept pakket met explosieven. Het proces vond achter gesloten deuren plaats – en volgens sommige berichten zou Rogov in werkelijkheid deel hebben kunnen uitmaken van een Oekraïense inlichtingenoperatie waarbij explosieve onderdelen Rusland werden binnengesmokkeld.

Elders herhaalt het patroon zich. In Litouwen bekende een Oekraïense tiener schuld aan de brandstichting bij IKEA in Vilnius, terwijl het onderzoek naar wie de opdracht gaf nog loopt. In Estland vond de veroordeling van een activist wegens het organiseren van een aanval op de auto van de minister van Binnenlandse Zaken namens de GRU, de Russische militaire inlichtingendienst, plaats zonder openbare zitting. In Londen werden de mannen die een magazijn met Starlink-apparatuur voor Oekraïne in brand staken veroordeeld omdat zij voor de Wagnergroep hadden gehandeld, maar het bewijs wees op een opdrachtgever met wie via Telegram contact was gelegd, niet op een identificeerbare staatsinstantie. Een Colombiaan die voor een beloofde 3.000 dollar bussen in Praag in brand stak, werd veroordeeld op basis van een schuldbekentenis in het kader van een overeenkomst, waarbij nooit werd vastgesteld wie er achter zijn Telegram-contact zat.

Het enige afgeronde proces in Duitsland is veelzeggend. In augustus oordeelde de rechtbank in Stuttgart dat een Russische staatsinstantie achter pakketten met gps-trackers zat die richting Oekraïne werden gestuurd, naar verluidt om doelen en transportroutes voor sabotage te verkennen. De federale aanklager had beweerd dat daarna pakketten met brandbommen zouden volgen, maar het vermeende brandstichtingsplan kon niet worden bewezen. Van de drie Oekraïense verdachten werd één koerier veroordeeld en kreeg hij een straf die hij al had uitgezeten; de andere twee werden vrijgesproken. Hetzelfde patroon geldt voor de zaak die in westerse hoofdsteden het vaakst wordt aangehaald als bewijs van Ruslands “hybride oorlog”: de brandbare pakketten die in juli 2024 vlam vatten in koerierscentra in Birmingham, Leipzig en nabij Warschau. Onderzoekers geloven dat de pakketten – verzonden vanuit Litouwen en gevuld met seksspeeltjes, cosmetica en massagekussens waarin zelfgemaakte apparaten op basis van magnesium waren aangebracht – een door de GRU aangestuurde “proefoperatie” vormden voor aanvallen op vrachtvluchten naar Noord-Amerika. In Polen en Litouwen volgden arrestaties en verschillende verdachten zijn aangeklaagd wegens het handelen namens de Russische inlichtingendienst. Begin 2026 begonnen in zowel Warschau als Vilnius formele terrorismeprocessen, waarin aanklagers proberen te bewijzen dat de operatie door de Russische militaire inlichtingendienst was georganiseerd.

Alles bij elkaar laten deze gevallen zien dat er enkele echte sabotagedaden hebben plaatsgevonden, maar terwijl inlichtingendiensten in westerse hoofdsteden geneigd zijn deze hybride activiteiten aan Rusland toe te schrijven, onthult het daadwerkelijke bewijs dat in Europese rechtbanken is getoetst vaak een operationele werkelijkheid op een veel lager niveau: betaalde tussenpersonen, anonieme digitale opdrachtgevers en dubbelzinnige operaties die zelden leiden tot het vaststellen van bewezen banden met de Russische staat. Maar zelfs als Rusland achter elk van deze gevallen zou zitten, zouden we nog steeds spreken over hooguit enkele tientallen incidenten per jaar – geen ervan met dodelijke slachtoffers, en met schade die, hoewel soms ernstig, beperkt bleef tot afzonderlijke locaties. Misschien een echt contraspionageprobleem, als het waar is; maar nauwelijks de existentiële dreiging of voortdurende totale hybride oorlog waar Europese leiders routinematig naar verwijzen – en zelfs niet in de verste verte vergelijkbaar met de aanhoudende campagne van droneaanvallen die NAVO-landen diep op Russisch grondgebied mogelijk maken, ook tegen burgerdoelen, door Oekraïne van inlichtingen en satellietondersteuning te voorzien, en in toenemende mate ook van de drones zelf, evenals langeafstandsraketten (hierover verderop meer).

De aanvallen waar niemand over praat

Maar misschien wel het grootste gat in het verhaal is het feit dat er de afgelopen jaren inderdaad één zeer ernstige aanval op de Europese infrastructuur heeft plaatsgevonden – alleen werd die niet uitgevoerd door Rusland, maar volgens de Duitse aanklagers zelf door Oekraïne. Ik verwijs natuurlijk naar de explosies bij Nord Stream in 2022. Of men nu gelooft dat de explosies daadwerkelijk werden uitgevoerd door een Oekraïense groep die op eigen houtje handelde, of dat Oekraïne wordt gebruikt om de aandacht af te leiden van de rol van de VS en de NAVO bij de sabotage, doet hier niet ter zake (persoonlijk neig ik naar de laatste verklaring). Ook valt een diepgaande analyse van de sabotage zelf buiten het bestek van dit artikel. Wat voor de huidige discussie van belang is, is dat zelfs als we het officiële verhaal als waar aannemen – dat dit een volledig Oekraïense operatie was – de reactie van de Duitse en andere EU-regeringen niettemin schokkend blijft: het land dat officieel wordt beschuldigd van het uitvoeren van het ergste geval van industrieel terrorisme in de Europese geschiedenis, in een complot dat volgens mediaberichten op de hoogste niveaus binnen de Oekraïense staat werd bedacht, werd niet onderworpen aan sancties of een politieke confrontatie; integendeel, het kreeg onbeperkte financiële en militaire steun toegezegd en werd overladen met honderden miljarden euro’s. Ondertussen werd de aanval zelf snel onder het tapijt geveegd – maar niet voordat de westerse media op absurde wijze hadden geprobeerd de aanval aan Rusland toe te schrijven.

Naast de sabotage van Nord Stream is er het geval van de bom die in juni ontplofte bij de ingang van een appartementencomplex in Monaco, waarbij een Oekraïense magnaat met banden met Rusland en leden van zijn familie ernstig gewond raakten. De vermoedelijke bomlegger, een Oekraïense vrouw, vluchtte terug naar Oekraïne, waar zij enkele dagen later doodgeschoten werd aangetroffen. Hoewel de Oekraïense staat niet formeel bij de zaak is betrokken, bekende een officier in actieve dienst van de Oekraïense militaire inlichtingendienst aanvankelijk haar moord (hoewel hij zijn bekentenis later introk). Toch verdween ook deze aanval snel uit de krantenkoppen. Het is niet moeilijk voor te stellen hoe de Europese leiders en media zouden hebben gereageerd als de betreffende officier tot de Russische GRU had behoord.

De echte hybride oorlog

Uiteindelijk kan een serieus kritisch onderzoek naar het narratief van de “Russische hybride oorlogsvoering” slechts tot één verontrustende conclusie leiden. Er wordt inderdaad een “hybride oorlog” tegen Europa gevoerd – maar die wordt gevoerd door het EU-NAVO-establishment zelf, tegen zijn eigen bevolking. Europeanen worden onderworpen aan een aanhoudende campagne van cognitieve of psychologische oorlogsvoering die erop gericht is hen ertoe te brengen te geloven dat Europa door Rusland wordt aangevallen en dat deze hybride aanvallen een voorbode zijn van conventionele vijandelijkheden – een bewering waarvoor over het algemeen weinig of geen bewijs bestaat. Waar de feiten in werkelijkheid op wijzen, is een doelbewuste campagne van het opblazen van dreigingen, waarbij regeringen, mediakanalen en door de defensie-industrie gefinancierde “denktanks” hebben samengespannen om bij de bevolking een permanent gevoel van angst op te wekken, door onophoudelijke berichtgeving over “incidenten”, “aanvallen”, “sabotagedaden” en “campagnes” die in de meeste gevallen eenvoudigweg niet bestaan. Zoals Mihail Evans, onderzoeksmedewerker aan het Institute for Advanced Studies van het New Europe College in Boekarest, schreef:

Deze psychologische conditionering reikt inderdaad veel verder dan de nieuwspagina’s. Denk bijvoorbeeld aan de vrijwel gelijktijdige verschijning van twee speelfilms, in het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk, die beide draaien om een conflict tussen de NAVO en Rusland. In de vorige maand uitgebrachte Sky Original-docudramaminiserie The Wargame moeten echte politieke figuren, zoals Michael Gove en Nicola Sturgeon, in realtime reageren op een gesimuleerde Russische aanval op Brits grondgebied; ondertussen moet in de Franse geopolitieke thriller Jupiter, die in november in de bioscopen verschijnt, een pas verkozen Franse president beslissen of hij een eenzijdige nucleaire aanval op Rusland moet uitvoeren als reactie op een Russisch nucleair ultimatum aan Oekraïne. Twee films vormen nog geen samenzwering, maar ze laten zien hoe diep het idee van een oorlog met Rusland vanuit het veiligheidsestablishment is doorgedrongen tot het reguliere entertainment.

Cui bono?

Er zijn verschillende redenen waarom het EU-NAVO-establishment er belang bij zou kunnen hebben de Russische dreiging enorm op te blazen. Om te beginnen bestaat er in veel Europese landen aanzienlijke en groeiende oppositie tegen de eindeloze oorlog in Oekraïne – tegen de enorme bedragen die nog steeds in het land worden gepompt en tegen de economische kosten van de oorlog – en tegen de bredere herbewapeningscampagne van de EU en de NAVO, die volgens de eigen erkenning van Europese leiders pijnlijke bezuinigingen op de verzorgingsstaat zal vereisen. Wanneer Europeanen zien hoe Russische troepen er meer dan vier jaar later nog steeds moeite mee hebben om verder dan Oost-Oekraïne op te rukken, kunnen zij zich heel goed afvragen waarom zulke bedragen moeten worden uitgegeven om het continent te verdedigen tegen een land dat noch het vermogen, noch enige duidelijke intentie heeft getoond om het aan te vallen. “Hier komt het idee van een ‘hybride oorlog’ om de hoek kijken”, betoogt Evans. “Het stelt voorstanders van hogere defensie-uitgaven in staat te beweren dat Rusland Europese landen op niet-conventionele manieren offensief aanvalt en te suggereren dat dergelijke geheime agressie elk moment kan overgaan in openlijke vijandelijkheden.”

Een aantal gerespecteerde wetenschappers op het gebied van internationale betrekkingen heeft gesuggereerd dat dit inderdaad is wat er gebeurt. Een rapport van februari 2025 voor het Latvian Institute for International Affairs, geschreven door Galvin Wade – een voormalig directeur voor Russische, Baltische en Kaukasische aangelegenheden bij de Amerikaanse Nationale Veiligheidsraad – stelt dat het gebruik van de “vage slogan” van de hybride oorlog “evenzeer wordt gedreven door de noodzaak om teruglopende defensiebudgetten en afnemende NAVO-samenhang op te krikken als door de wens het gedrag van Moskou te analyseren”. Eind 2025 gebruikte EU-commissaris voor Defensie Andrius Kubilius de (later ontkrachte) paniek rond “Russische drones” inderdaad om te pleiten voor uitbreiding van de capaciteiten om drones te bestrijden. “Heel Europa wordt bedreigd”, zei hij, en voegde eraan toe: “Russische drones kunnen België, Nederland, Frankrijk en meer landen treffen. Vanaf schepen kunnen drones alle kusten van Europa aanvallen. Alle lidstaten hebben capaciteiten nodig om drones te detecteren.”

Het werkte. Beschuldigingen van sabotage hebben geleid tot hogere defensiebudgetten, waaronder een pakket van 250 miljoen euro van de Europese Commissie voor “drone- en antidronemogelijkheden”. In de zomer van 2026 zegden NAVO-landen 40 miljard dollar (ongeveer 35 miljard euro) toe voor hetzelfde doel. Dit betekent dat ook de militair-industriële sector er een gevestigd belang bij heeft de Russische dreiging op te blazen. Zoals al opgemerkt, hebben veel van de denktanks die het narratief van de “hybride oorlog” verspreiden, zoals het IISS, CSIS en GLOBSEC, financiële banden met Amerikaanse en Europese wapenfabrikanten die rechtstreeks profiteren van de oorlog in Oekraïne – en van een overdreven perceptie van de dreiging die Rusland voor Europa vormt. Sinds het begin van de oorlog in Oekraïne hebben Amerikaanse defensiebedrijven een gestage groei doorgemaakt, terwijl de Europese herbewapeningscampagne de inkomsten van Europese wapenfabrikanten sterk heeft doen stijgen. Alleen al de Europese markt voor antidronesystemen zal naar verwachting tegen 2030 verviervoudigen. Meer recentelijk, na het bericht van El Mundo over het Russische plan om vanaf schepen drones te lanceren tegen landen aan de Middellandse Zee (dat eveneens snel werd ontkracht), vertelde Robert Brovdi, commandant van de Oekraïense drone-eenheid, aan het Italiaanse dagblad la Repubblica dat “ook Italië zijn eigen brigade van onbemande systemen moet oprichten; dit zal cruciaal zijn voor de verdediging tegen aanvallen vanuit zee”.

Ook het Europese veiligheids- en inlichtingenestablishment profiteert van het narratief van de “Russische hybride oorlog”. Het is geen toeval dat veel van deze beweringen afkomstig zijn van de veiligheidsdiensten zelf – instanties die door de perceptie van een sabotagedreiging grotere budgetten of ruimere bevoegdheden kunnen verkrijgen, wat duidelijke vragen over belangenverstrengeling oproept. De Duitse buitenlandse inlichtingendienst, de BND, heeft bijvoorbeeld het gevaar van Russische sabotage aangegrepen om beperkingen op zijn activiteiten die nog uit de naoorlogse periode stammen, af te schaffen, en krijgt mogelijk nu toestemming om zelf sabotageoperaties uit te voeren, evenals offensieve cyberaanvallen en agressievere spionage. In Nederland wees premier Rob Jetten op de sabotagedreiging toen hij een nieuwe nationale veiligheidswet presenteerde die de inlichtingendiensten uitgebreidere bevoegdheden verleent.

Maar het is niet alleen het militair-industriële complex en het defensie- en veiligheidsestablishment dat profiteert van het altijd aanwezige spookbeeld van een dreigende “Russische dreiging”. Dit levert het EU-establishment ook een bredere autoritaire winst op, aangezien het routinematig wordt aangevoerd als rechtvaardiging voor de voortdurende aanvallen op democratische normen en een steeds autoritairder bestuur – van online censuur tot het onderdrukken van afwijkende meningen en inmenging in nationale verkiezingen. Het verschaft de externe vijand zonder wie deze autoritaire machtsconsolidatie veel moeilijker te rechtvaardigen zou zijn – een permanente noodtoestand vereist immers een permanente dreiging. Dit is een van de redenen waarom het EU-establishment zich zo hardnekkig heeft verzet tegen elke de-escalatie met Rusland.

Escalatie vermomd als verdediging

Een laatste punt verdient vermelding: de manier waarop het narratief van de “hybride oorlog” westerse regeringen in staat stelt hun eigen escalatie tegen Rusland te presenteren als slechts een “reactie” op Russische agressie. Admiraal Giuseppe Cavo Dragone, de vertrekkende voorzitter van het Militair Comité van de NAVO, verklaarde openlijk dat de NAVO een veel “agressievere” houding tegenover de geheime activiteiten van Rusland overwoog – tot en met preventieve aanvallen, die volgens hem als een vorm van “defensieve actie” zouden kunnen worden beschouwd. Eind september, slechts enkele dagen na de laatste golf van alarm over de “hybride oorlog”, lanceerde Oekraïne meer dan duizend drones tegen Rusland, waaronder wat werd omschreven als zijn grootste aanval ooit op Moskou. Dit was slechts de laatste in een aanhoudende campagne van aanvallen op de belangrijkste Russische steden, de strategische infrastructuur en, bij uitbreiding, de Russische leiding – ondersteund door westerse inlichtingen, uitgevoerd met westerse wapens en nu gesteund door een expliciete toezegging van de G7 om de levering van langeafstandscapaciteiten te “versnellen”. Maar de westerse logica versterkt zichzelf: als Rusland zou terugslaan, zou zijn reactie worden aangevoerd als bewijs dat de waarschuwingen al die tijd juist waren geweest. De logica is zo schaamteloos dat men zich wel moet afvragen of de westerse elites actief proberen een Russische reactie uit te lokken.

Hoe dan ook dient het opgeblazen narratief van de “hybride oorlog” duidelijk veel meer de belangen van Europese regeringen en de NAVO dan een daadwerkelijke hybride oorlog de belangen van Rusland zou dienen – laat staan een conventionele aanval op de NAVO. Volgens Europese functionarissen is Russische sabotage bedoeld om de Europese steun aan Oekraïne te verzwakken. Toch lijkt het veel waarschijnlijker dat het tegenovergestelde effect wordt bereikt. In een reactie op het incident in Leipzig/Halle vroeg politicoloog Johannes Varwick zich bijvoorbeeld af welk belang Rusland zou hebben bij een aanval die waarschijnlijk zou leiden tot “een versterking van het dreigingsgevoel in Duitsland, een grotere bereidheid om Oekraïne te steunen”. “Zelfs eventuele Russische ‘planners’ zouden toch hebben ingezien dat een provocatie zonder wezenlijke materiële gevolgen uiteindelijk Rusland schaadt en Oekraïne ten goede komt”, voegde hij eraan toe. “De vraag is daarom: cui bono?”

Van Gladio tot vandaag

Precies: cui bono? Wie profiteert ervan? Dit leidt tot een verontrustende vraag: gezien hoeveel Europese regeringen en de NAVO hebben geïnvesteerd in – en afhankelijk zijn geworden van – het narratief van de “hybride oorlog”, en het bredere idee van Rusland als existentiële bedreiging voor Europa, zullen zij zich blijven beperken tot het opblazen van een dreiging die nauwelijks op de werkelijkheid is gebaseerd? Of zouden zij zich op een bepaald moment gedwongen kunnen voelen verder te gaan? Er bestaat immers een historisch precedent waarbij de NAVO betrokken was. In oktober 1990 bevestigde premier Giulio Andreotti tegenover het Italiaanse parlement het bestaan van “Gladio”: een geheim paramilitair netwerk dat in de eerste naoorlogse jaren in verschillende NAVO-landen onder auspiciën van de NAVO en met betrokkenheid van de CIA was opgericht, was uitgerust met verborgen wapenopslagplaatsen en vier decennia lang buiten elk parlementair toezicht werd gehouden. De resolutie van het Europees Parlement van november 1990 beschreef een organisatie die “aan elke democratische controle was ontsnapt” en die in bepaalde lidstaten, “zoals blijkt uit verschillende gerechtelijke onderzoeken”, betrokken was geweest bij ernstige gevallen van terrorisme.

Daarop volgden parlementaire onderzoeken in Italië, België, Zwitserland en Duitsland. In Italië leidden die onderzoeken tot de scherpste conclusies. Een decennium later concludeerde een rapport van leden van de parlementaire commissie voor bloedbaden dat een “strategie van de spanning” – bomaanslagen op burgers op openbare plaatsen, waarvan links de schuld kreeg om de kiezers uit angst in de richting van anticommunistisch rechts te drijven – was “georganiseerd of bevorderd of gesteund door mensen binnen Italiaanse staatsinstellingen en, zoals recenter is ontdekt, door mensen die verbonden waren met de structuren van de Amerikaanse inlichtingendiensten”. Dit is wat tegenwoordig algemeen bekendstaat als een valsevlagoperatie: een geheime operatie die bedoeld is om te verhullen wie werkelijk verantwoordelijk is en de schuld op iemand anders af te schuiven. Het is dan ook merkwaardig dat Europese en NAVO-functionarissen Rusland zelf hebben beschuldigd van het plannen van valsevlagaanvallen. Zou dit het publiek kunnen voorbereiden op een scenario waarin een aanval geen enkel spoor van Rusland draagt – en juist om die reden toch aan Moskou wordt toegeschreven, als een “Russische valsevlagoperatie”?

Een zichzelf vervullende voorspelling

Wat het antwoord ook is, één gevaar is nu al duidelijk: dat van een zichzelf vervullende voorspelling. Een narratief dat elke brand, dronewaarneming of beschadigde kabel als een oorlogsdaad bestempelt, beschrijft de werkelijkheid niet alleen verkeerd; het begint haar ook te veranderen. Regeringen die hun burgers jarenlang hebben verteld dat ze al in oorlog zijn met Rusland, laten zichzelf weinig ruimte voor terughoudendheid wanneer het volgende incident zich voordoet – en incidenten zullen zich blijven voordoen, of ze nu worden veroorzaakt door drones die door elektronische oorlogsvoering van hun koers worden gebracht, door vogels, door fouten van piloten of door echte sabotage. Polen verandert zijn inzetregels zodat piloten alleen op basis van radargegevens het vuur kunnen openen; de hoogste militaire functionarissen van de NAVO bespreken openlijk preventieve aanvallen; de aanvallen van Oekraïne diep op Russisch grondgebied, mogelijk gemaakt door westerse inlichtingen en wapens, worden steeds intensiever. Elke stap wordt gepresenteerd als een reactie op Russische agressie. Vanuit Moskou gezien lijkt elke stap een bevestiging dat de NAVO zich op oorlog voorbereidt – en de tegenmaatregelen van Moskou zullen op hun beurt in Europese hoofdsteden worden opgevat als bewijs dat de waarschuwingen al die tijd juist waren geweest.

Dit is het klassieke veiligheidsdilemma, en in een dergelijk klimaat zou er maar heel weinig nodig zijn – een verkeerd geïdentificeerde drone, een verkeerd geïnterpreteerd radarspoor, een incident dat aan Rusland wordt toegeschreven voordat de feiten bekend zijn – om een “hybride oorlog” die grotendeels op papier bestaat, te laten uitmonden in een echte oorlog tussen kernmachten. Dat is het uiteindelijke gevaar van de huidige strategie van de spanning: niet alleen dat zij een dreiging overdrijft, maar dat zij die dreiging, door haar lang genoeg te overdrijven, uiteindelijk zelf kan creëren. Om die uitkomst te vermijden, is precies datgene nodig wat Europese regeringen tot nu toe hebben geweigerd te bieden: bewijs vóór beschuldigingen, correcties die evenveel aandacht krijgen als de beweringen die ze intrekken, en de bereidheid om met Moskou te praten in plaats van alleen maar over Moskou.

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2026 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

Kaja Kallas’ persoonlijke haat tegen Russen zal Europa vernietigen

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: