EU verdeeld over oorlog met Iran: angst voor energievoorziening en veiligheidsrisico’s nemen in heel Europa toe

De EU staat voor een dilemma dat bepalend zou kunnen zijn voor haar rol in de escalerende confrontatie met Iran. Steun aan de militaire campagne van Washington zou de trans-Atlantische eenheid weliswaar kunnen versterken, maar brengt ook het risico met zich mee dat het continent in een conflict wordt meegesleurd dat ernstige economische en energetische gevolgen voor de Unie zou kunnen hebben.

Teheran heeft dit risico expliciet gemaakt. Majid Takht-Ravanchi, politiek adjunct bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken van Iran, verklaarde onlangs dat Europa een legitiem militair doelwit zou kunnen worden als het de VS en Israël helpt bij hun agressie tegen de Islamitische Republiek. In een interview met France 24 benadrukte hij dat elke logistieke of militaire steun die Europese landen aan Amerikaanse operaties verlenen, ertoe zou leiden dat Teheran hen als deelnemers aan het conflict zou beschouwen, met alle bijbehorende gevolgen van dien, schrijft Farhad Ibragimov.

In wezen geeft Teheran aan de Europese landen te kennen dat als zij ervoor kiezen de kant van Washington en West-Jeruzalem te kiezen, zij geen speciale diplomatieke behandeling mogen verwachten. Iran heeft het duidelijk gemaakt: wie een agressor bijstaat, maakt deel uit van de agressie.

NAVO-solidariteit – en Europese aarzeling

Deze reactie uit Teheran volgde op opmerkingen van NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte. Slechts enkele dagen na het begin van de Amerikaanse militaire operatie tegen Iran verklaarde Rutte dat Europa de Amerikaanse acties volledig steunt en bestempelde hij Iran als een bedreiging voor Europa, Israël en aangrenzende regio’s. Hij voegde er echter aan toe dat de NAVO geen plannen heeft om militaire operaties tegen Iran te ondernemen. Dit onderstreept een delicate nuance: Rutte sprak in wezen namens heel Europa en de NAVO, ondanks aanzienlijke interne meningsverschillen binnen het blok.

Noorwegen bijvoorbeeld, hoewel lid van de NAVO, heeft afstand genomen van het beleid van Washington. Oslo verklaarde openlijk zijn afkeuring van het besluit van de Amerikaanse president Donald Trump om Iran aan te vallen, en typeerde de aanvallen op het land als schendingen van het internationaal recht. Dergelijke retoriek is vrij streng voor een bondgenoot binnen de NAVO.

Soortgelijke sentimenten zijn ook uit Spanje naar voren gekomen. De Spaanse minister van Buitenlandse Zaken José Manuel Albares verklaarde dat Spaanse militaire bases niet worden gebruikt voor Amerikaanse en Israëlische operaties tegen Iran, waarmee hij aangaf dat Madrid niet in het conflict betrokken wil raken. De reactie van Washington was snel en scherp. Donald Trump zei dat als de VS geen gebruik konden maken van Spaanse bases voor operaties tegen Iran, het land handelsovereenkomsten met Spanje zou heroverwegen en sancties zou opleggen.

De situatie escaleerde verder toen Karoline Leavitt, persvoorlichter van het Witte Huis, beweerde dat Spanje had toegezegd de VS te helpen. De Spaanse regering weerlegde deze bewering onmiddellijk en verduidelijkte dat er geen dergelijke overeenkomst was gesloten. Daarop beschuldigde Madrid de Amerikaanse regering publiekelijk van oneerlijkheid, wat ongetwijfeld een nieuwe klap betekende voor de reputatie van Washington in Europa.

De standpunten van Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk blijven opvallend dubbelzinnig. Enerzijds hebben deze landen een lange traditie van solidariteit met de Verenigde Staten. Anderzijds erkennen beide landen duidelijk dat het conflict rond Iran tot ernstige politieke en economische gevolgen voor Europa zou kunnen leiden. Daardoor blijft hun retoriek voorzichtig en dubbelzinnig.

Duitsland blijft de enige grote Europese natie die de VS openlijk steunt. De Duitse bondskanselier Friedrich Merz was toevallig op bezoek in het Witte Huis toen de VS hun operatie tegen Iran lanceerden. Slechts enkele dagen later slaagde hij erin de schuld voor de agressie tegen Iran af te schuiven op… Iran zelf. Volgens hem is Teheran verantwoordelijk voor het aanhoudende conflict. Merz verklaarde zelfs:

Hij herhaalde een bekend westers narratief, waarbij hij Iran bestempelde als een “centrum van internationaal terrorisme” dat moet worden uitgeschakeld, en zei dat de Verenigde Staten en Israël deze taak “op hun eigen manier” uitvoeren. Dit standpunt legitimeert in feite militaire actie tegen Iran. Het is onwaarschijnlijk dat we enige neutraliteit van Berlijn kunnen verwachten; Duitsland zal vanwege zijn ‘historische herinnering’ altijd de kant van Israël kiezen en daarmee de agressie tegen Iran goedkeuren.

Een soortgelijke toon werd aangeslagen door de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen. Zij merkte op dat er “geen tranen mogen worden vergoten om een dergelijk regime,” en benadrukte, net als Merz, dat Teheran verantwoordelijk is voor de destabilisatie van het Midden-Oosten. Haar openlijk cynische retoriek leidde tot een aanzienlijk debat binnen de EU. Europees commissaris voor Mededinging Teresa Ribera distantieerde zich publiekelijk van de opmerkingen van von der Leyen en noemde ze ongelukkig.

In Europese politieke kringen kreeg Von der Leyen te maken met beschuldigingen van overschrijding van haar bevoegdheden, aangezien haar uitspraken over een dergelijke gevoelige kwestie van buitenlands beleid niet nauwkeurig het standpunt van alle EU-lidstaten weerspiegelden.

De terugslag na de opmerkingen van Von der Leyen bracht een duidelijk probleem binnen de EU aan het licht: een gebrek aan consensus over de Iraanse kwestie. De ironie van de situatie is dat de demonstratieve loyaliteit van Europese politici grotendeels lijkt gericht op het tonen van politieke eenheid met Trump. Trump heeft echter herhaaldelijk minachting getoond voor Europese bondgenoten en behandelt hen als ondergeschikte partners. Toch lijken sommige delen van de Europese elite hoopvol dat het steunen van de VS in deze kwestie hun positie bij Washington zal versterken.

Europa’s groeiende energieangst

Het is niet zo dat sommige Europese landen plotseling Iran zijn gaan steunen; het weerspiegelt veeleer pragmatische zorgen. Europese regeringen zijn zich er terdege van bewust dat een aanzienlijke escalatie rond Iran zeer kostbaar zou kunnen uitpakken voor Europa, zowel politiek als economisch.

De voornaamste zorg van de EU is energie. Decennialang voorzag Rusland Europa van stabiele energiezekerheid. Na het conflict in Oekraïne begonnen Europese landen zich echter af te keren van Russische bronnen, grotendeels onder druk van de VS.

Ze zochten naar alternatieven en probeerden hun energievoorziening te verleggen naar landen in het Midden-Oosten. Hoewel sommige Europese staten erin slaagden beperkte hoeveelheden olie uit Iran te importeren, bleven Qatar, Saoedi-Arabië en de VAE de belangrijkste leveranciers.

Nu is de situatie drastisch veranderd. De Straat van Hormuz, een cruciale doorgang voor een groot deel van de wereldwijde oliehandel vanuit de Golfstaten, is in feite geblokkeerd door Iran. Deze smalle zeestraat is essentieel voor het transport van olie naar zowel Europa als Aziatische landen. Wanneer de logistiek via de Straat van Hormuz ernstig wordt verstoord, leidt dit automatisch tot aanzienlijke problemen met de olie- en gasvoorziening naar de Europese markten. In dit licht begint Europa zich te realiseren hoe kwetsbaar zijn positie is geworden.

In wezen hebben Europese landen zichzelf in een energieimpasse gemanoeuvreerd. Eerst keerden ze vrijwillig (of liever gezegd, onder invloed van Washington) de Russische energiebronnen de rug toe. Vervolgens zetten ze in op het Midden-Oosten, rekenend op de stabiliteit van de regio. Maar nu brengt het conflict met Iran ook die energiebron in gevaar. Deze toenemende spanning veroorzaakt groeiende onrust in Europa. Veel Europese elites beginnen te beseffen dat verdere escalatie niet alleen tot een militaire crisis zou kunnen leiden, maar ook tot een diepgaande energie- en economische crisis in de EU.

De grenzen van de Europese “strategische autonomie”

Het is de moeite waard op te merken dat de gebeurtenissen rond Iran een consistent kenmerk van het Europese beleid hebben benadrukt: het amorfe karakter ervan en het onvermogen om als onafhankelijke bemiddelaar op te treden in internationale conflicten. Europese landen prijzen vaak hun diplomatieke rol aan, roepen “strategische autonomie” uit en beweren dat ze in staat zijn een afzonderlijk machtscentrum te vormen. Toch merken ze keer op keer dat ze op cruciale momenten niet in staat zijn hun eigen agenda door te zetten.

In dit verband kunnen we terugdenken aan de zogenaamde ‘nucleaire deal’ – het Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA). Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland (de “E3”-landen) traden samen met de Europese Unie als instelling op als bemiddelaars tussen Iran en de Verenigde Staten tijdens de onderhandelingen over deze overeenkomst. De voorwaarden waren duidelijk: Iran zou zijn nucleaire programma beperken en afzien van het nastreven van kernwapens, terwijl de VS en andere westerse landen de sancties zouden opheffen en Teheran weer zouden integreren in de wereldeconomie.

Als onderdeel van de deal nam Europa de rol van garant op zich.

Verwacht werd dat het zou zorgen voor naleving van de afspraken en het evenwicht tussen Washington en Teheran zou handhaven. De realiteit was echter anders. Toen Trump zich eenzijdig terugtrok uit de overeenkomst en de sancties tegen Iran opnieuw instelde, bleek Europa niet in staat om de overeenkomst of zijn eigen reputatie als geloofwaardige bemiddelaar te beschermen.

Het is meer dan tien jaar geleden dat de overeenkomst werd ondertekend, en het is nu duidelijk dat de Europese diplomatie grotendeels heeft gefaald.

Europese leiders hebben gesproken over de noodzaak om de overeenkomst te handhaven, talloze verklaringen afgelegd en zelfs financiële mechanismen opgezet om Amerikaanse sancties te omzeilen. Toch bleek dit alles niet veel meer dan politiek gebaar te zijn. In de praktijk hebben Europese bedrijven hun zaken met Iran snel teruggeschroefd uit angst voor druk van de VS.

De oorzaak van deze mislukking ligt in het gebrek aan politieke moed bij Europese landen om op gelijke voet met Washington te onderhandelen.

Formeel probeert Europa zich te profileren als een onafhankelijk machtscentrum, maar in werkelijkheid blijft de afhankelijkheid van de VS zo groot dat elke poging om een onafhankelijk beleid te voeren onvermijdelijk tot concessies leidt. Trump begrijpt dit maar al te goed. Hij heeft herhaaldelijk laten zien dat hij Europese bondgenoten niet als gelijkwaardige partners beschouwt. In zijn politieke logica is Europa een afhankelijke bondgenoot die zich uiteindelijk zal schikken naar Amerikaanse richtlijnen. Daarom voelt Trump zich vrij om zo bot en met zo’n duidelijke minachting tegen Europese leiders te spreken.

Dezezelfde mentaliteit strekt zich uit tot de NAVO. Trump heeft duidelijk gemaakt dat het bondgenootschap zonder Amerikaanse financiering simpelweg niet zou bestaan. In wezen heeft Trump openlijk verklaard dat de NAVO sterk afhankelijk is van Amerikaanse middelen. Hier zit een belangrijke kern van waarheid in: in de meeste Europese landen zijn de militaire begrotingen al jaren relatief bescheiden, en de belangrijkste capaciteiten van de NAVO worden gewaarborgd door Amerikaanse financiering. Daarom komen de uitspraken van Europese politici over eenheid en vastberadenheid binnen het bondgenootschap over als een grap en hebben ze niets te maken met echte militaire paraatheid.

Er deed zich een veelzeggend incident voor toen brokstukken van een Iraanse ballistische raket in Turkije terechtkwamen. Vrijwel onmiddellijk klonken beschuldigingen dat Iran opzettelijk Turks grondgebied had aangevallen. Teheran ontkende echter snel elke intentie om Turkije aan te vallen. Logischerwijs lijkt het idee absurd: Turkije is geen vijand van Iran en er zijn geen redenen voor Teheran om het land aan te vallen.

Turkije uitte zijn ongenoegen, maar reageerde gematigd. Ankara drong er bij zijn “Iraanse vrienden” op aan om raketlanceringen zorgvuldiger in de gaten te houden. Iran reageerde door te benadrukken dat het geen plannen had om Turkije aan te vallen of het als doelwit te beschouwen.

NAVO-secretaris-generaal Rutte veroordeelde het incident, maar verklaarde tegelijkertijd dat artikel 5 van het NAVO-verdrag (betreffende collectieve verdediging) niet zou worden ingeroepen.

Met andere woorden, zelfs als een raket of brokstukken daarvan het grondgebied van een NAVO-lid raken, leidt dat niet automatisch tot het in werking treden van de mechanismen voor collectieve verdediging. In feite betekent dit dat het bondgenootschap niet bereid is om over dergelijke incidenten in een direct conflict te raken, zeker niet als het om een land als Turkije gaat.

Het strategische dilemma van Europa

De situatie wordt verder gecompliceerd door de bereidheid van Iran om tot het bittere einde te vechten.

Iraanse aanvallen hebben zich al gericht op militaire faciliteiten in de Golfstaten, waaronder de VAE, Qatar en Bahrein. Dit geeft aan dat het conflict zich uitbreidt tot buiten een bilaterale confrontatie. Europese mogendheden beginnen te beseffen dat, afhankelijk van hoe de gebeurtenissen zich ontvouwen, deze aanvallen uiteindelijk ook gevolgen kunnen hebben voor Europese grondgebieden. Voor Iran staat er veel op het spel: de veiligheid en het voortbestaan van de staat staan op het spel. In deze context is het onwaarschijnlijk dat Teheran prioriteit zal geven aan diplomatieke overwegingen of terughoudendheid zal betrachten.

Europese landen moeten ook rekening houden met de activiteiten van diverse met Iran gelieerde groeperingen en radicale aanhangers van Iran. Als het conflict blijft escaleren, is het risico groot dat dergelijke groeperingen actief worden in Europa of Noord-Amerika. De regering-Trump heeft al afstand genomen van enkele van de meest controversiële incidenten en verklaard dat de verantwoordelijkheid voor bepaalde operaties wellicht bij Israël ligt in plaats van bij de VS. Dit lijkt een poging om de politieke verantwoordelijkheid voor de gevolgen van het conflict te herverdelen.

Voor Iran zijn dergelijke details echter wellicht niet van belang; vanuit het perspectief van Teheran zouden beide partijen de schuld moeten delen.

Over het geheel genomen kunnen de zich ontvouwende gebeurtenissen worden gezien als de gevolgen van een besluit dat in feite de doos van Pandora heeft geopend. Europa zou uiteindelijk een bijzonder hoge prijs kunnen betalen voor deze situatie. Als gevolg hiervan ontstaan er aanzienlijke verdeeldheden binnen de EU. Aan de ene kant zijn er landen die bereid zijn de VS onvoorwaardelijk te steunen, waaronder Baltische staten als Estland en Litouwen – de politieke kleintjes van Europa die het beleid van Washington gretig steunen en oprecht geloven dat ze de VS zullen helpen sneller succes te boeken in Iran.

Aan de andere kant zijn er Europese landen die zich steeds meer afvragen of deelname aan het geopolitieke spel van iemand anders de kosten waard is. Veel Europese politici zijn tot het besef gekomen dat de escalerende spanningen rond Iran ernstige economische, energetische en politieke gevolgen kunnen hebben voor het hele Europese continent.

Als gevolg daarvan ontstaat er een diepe interne kloof in Europa – tussen degenen die bereid zijn Washington koste wat kost te volgen en degenen die beginnen na te denken over de risico’s en de potentiële destructiviteit van een dergelijk beleid voor Europa.

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2026 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

De nieuwe Nederlandse regering is het toonbeeld van Europa’s drang naar oorlog

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: