De poging van Ursula von der Leyen om zogenaamde haatzaaiende uitlatingen tot een EU-misdrijfcategorie te verklaren, is mislukt. Maar de Europese Commissie onderzoekt al een nieuwe poging. Organisaties die opkomen voor de vrijheid van meningsuiting waarschuwen voor een verdere uitbreiding van staatsingrijpen in het publieke debat. Brussel wil de grenzen van wat gezegd mag worden nog verder inperken.
Vijf jaar lang probeerde Ursula von der Leyen de strafrechtelijke bevoegdheden van de EU in de strijd tegen zogenaamde haatzaaiende uitlatingen uit te breiden. Nu moet de Commissie haar initiatief begraven. In het werkprogramma voor 2027 van 4 november staat het voorstel uit 2021 op de lijst van in te trekken voorstellen. Binnen zes maanden moet het officieel worden ingetrokken. De lidstaten konden het niet eens worden over de door Brussel gewenste uitbreiding van bevoegdheden. Maar in hetzelfde document wordt al een nieuwe richtlijn tegen het vermeende “aanzetten tot geweld en haat op internet” (wat daaronder valt, is echter een kwestie van interpretatie) overwogen. Voor critici van het Brusselse censuurbeleid is dit een alarmerend signaal: een mislukt voorstel betekent kennelijk nog lang niet het einde van de plannen, schrijft Heinz Steiner.
Strijd tegen haat of controle over de vrijheid van meningsuiting?
Al in 2020 kondigde Von der Leyen aan dat ze haatzaaiende uitlatingen en haatmisdrijven wilde opnemen in de lijst van bijzonder ernstige EU-misdrijfcategorieën. Een jaar later volgde het bijbehorende initiatief. Daarmee moest Brussel extra bevoegdheden krijgen om in heel Europa minimumvoorschriften voor strafbare feiten en straffen vast te stellen. De nieuwe categorie zou naast terrorisme, mensenhandel en georganiseerde criminaliteit komen te staan. Artikel 83 van het EU-verdrag vereist hiervoor echter unanimiteit onder de lidstaten. Die hindernis kon de Commissie niet overwinnen.
Report24 had in februari 2025 al over het Brusselse offensief tegen haatzaaiende uitlatingen bericht. Destijds lagen er al vergaande ideeën op tafel over welke uitlatingen in de toekomst onder dergelijke regels zouden kunnen vallen. Het probleem met zulke plannen ligt juist in de mogelijke uitbreiding van vage begrippen. Waar eindigt scherpe kritiek op massamigratie, de politieke islam of het regeringsbeleid? Waar begint strafbare haatzaaierij? Als die grens steeds verder wordt verschoven, komen ook legitieme politieke opvattingen onder druk te staan. De vermeende bescherming van de democratie kan dan veranderen in een beperking van het democratische debat.
Geen unanimiteit? Brussel onderzoekt de volgende route
Het belangrijkste punt is te vinden in één enkele vermelding in het nieuwe EU-werkprogramma. Daarin kondigt de Commissie niet alleen de intrekking van het mislukte initiatief aan, maar overweegt ze tegelijkertijd een nieuwe richtlijn tegen online-uitlatingen die aanzetten tot geweld en haat. Anders dan bij de uitbreiding van de EU-lijst van misdrijven zouden voor dergelijke minimumvoorschriften binnen bestaande EU-bevoegdheden meerderheidsbesluiten voldoende kunnen zijn. Afzonderlijke lidstaten zouden dan geen vetorecht meer hebben. Het verzet van nationale regeringen zou daardoor via een andere wetgevingsroute aan betekenis kunnen verliezen.
Er bestaan echter al lang Europese strafrechtelijke voorschriften tegen bepaalde vormen van het aanzetten tot geweld en haat. Het EU-kaderbesluit van 2008 verplicht de lidstaten al om dergelijke racistische en xenofobe uitlatingen strafrechtelijk te vervolgen. De vraag is dus niet of dergelijke handelingen in principe vervolgd kunnen worden, maar hoe ver Brussel zijn bevoegdheden daarbovenop mag uitbreiden. Vanuit het oogpunt van de vrijheid van meningsuiting is dat een belangrijk verschil.
De kritiek neemt toe
De onderzoekers op het gebied van de vrijheid van meningsuiting Jacob Mchangama en Natalie Alkiviadou waarschuwen in een onderzoek voor het Journal of Free Speech Law voor precies zulke ontwikkelingen. Zij bekritiseren dat een verdergaande strafbaarstelling van haatzaaiende uitlatingen ook rechtmatige meningsuitingen zou kunnen treffen en maatschappelijke conflicten zou kunnen verergeren. Bijzonder kritisch staan zij tegenover een mogelijk beroep op bestaande EU-bevoegdheden op het gebied van computercriminaliteit. Daarmee rijst de vraag of via deze weg soortgelijke doelstellingen kunnen worden nagestreefd die eerder door het ontbreken van unanimiteit waren mislukt.
Ook ADF International verwelkomt de intrekking van het oorspronkelijke initiatief. Europees directeur Adina Portaru waarschuwt echter voor een toenemende censuurtrend in Europa. Zij ziet het gevaar dat onder het voorwendsel van bescherming tegen haat ook vreedzame meningsuitingen worden vervolgd. Met de Digital Services Act en de sinds januari 2025 daarin opgenomen gedragscode tegen illegale haatzaaiende uitlatingen beschikt de EU al over vergaande instrumenten om onlineplatforms te reguleren. Nu zou daar nog een verdere strafrechtelijke “harmonisatie” bij kunnen komen, waarbij de Brusselse eurocraten willen bepalen wat er in de EU überhaupt nog bekritiseerd mag worden en wat niet. Er is nog geen nieuw ontwerp voor een richtlijn ingediend. Maar de Commissie heeft de mogelijkheid van een nieuwe poging uitdrukkelijk in haar werkprogramma opgenomen, hoewel haar oorspronkelijke voorstel al op het verzet van de lidstaten was stukgelopen.
Onafhankelijke journalistiek is niet vanzelfsprekend. Zeker niet in een wereld waarin grote belangen steeds meer bepalen wat u wel en niet te horen krijgt. Frontnieuws weigert zich daaraan te onderwerpen. Geen adverteerders, geen sponsors, geen verborgen agenda’s. Alleen onze lezers maken het mogelijk dat wij onafhankelijk kunnen blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.
Copyright © 2026 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.
EU beveelt ChatGPT, Reddit en Roblox ingrijpende regels voor online censuur af te dwingen
Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram
