De nederlaag van Europa is groter dan ze lijkt

We maken een ingrijpende transformatie van het internationale systeem door. De geopolitieke orde die al enkele eeuwen bestaat, waarin Europa centraal staat en die wordt gevormd door de concurrentie tussen Europese grootmachten, begint uiteen te vallen. De gevolgen reiken veel verder dan het conflict in Oekraïne of de verslechtering van de betrekkingen tussen Rusland en het Westen. Wat zich voltrekt, is een fundamentele herverdeling van economische, politieke en strategische macht, die gepaard gaat met een crisis in de uitgangspunten waarop het westerse buitenlandse beleid lange tijd is gebaseerd.

Om deze transformatie te begrijpen, moeten we beginnen met een fundamenteel principe: oorlog betekent de ineenstorting van de orde. Het is een humanitaire catastrofe en, zoals de juristen in Neurenberg erkenden, de zwaarste internationale misdaad, omdat oorlog de omstandigheden schept waarin andere misdaden mogelijk worden. De belangrijkste plicht van een staatsman moet daarom zijn de vrede te bewaren door zorgvuldig om te gaan met de betrekkingen tussen de grootmachten, wederzijds respect te tonen en de grenzen van de macht te erkennen, schrijft Alexander Mercouris.

Vrede kan niet worden gehandhaafd wanneer één grootmacht haar positie probeert te maximaliseren ten koste van anderen. Kleinere staten, waaronder neutrale landen, spelen een essentiële rol bij het handhaven van stabiliteit, maar kunnen ook instrumenten van confrontatie worden. Wanneer kleinere mogendheden onvoorwaardelijke steun krijgen van een grootmacht, kunnen zij ambities gaan nastreven die anders als gevaarlijk onrealistisch zouden worden beschouwd. De geschiedenis biedt talloze voorbeelden, van Servië vóór de Eerste Wereldoorlog tot Griekenland in de jaren twintig en Israël vandaag de dag. Ook Oekraïne kan binnen dit kader worden begrepen.

Deze principes zijn essentieel om de crisis te begrijpen die zich momenteel in Europa en het bredere internationale systeem ontvouwt.

I. De Europese fundamenten van de internationale orde

Gedurende verschillende eeuwen was het internationale systeem qua organisatie en karakter overwegend Europees. Vanaf de vijftiende eeuw maakte Europa een buitengewone uitbreiding van zijn economische, technologische en militaire macht door. Tegen de negentiende eeuw was de uitdrukking grootmacht vrijwel uitsluitend een aanduiding geworden voor een Europese grootmacht. Groot-Brittannië, Frankrijk, Rusland, Oostenrijk en Pruisen, later Duitsland, opereerden binnen een systeem van intense concurrentie waarin hun rivaliteit, bondgenootschappen en conflicten steeds meer de richting van de internationale betrekkingen bepaalden.

De grote oorlogen die de moderne geschiedenis hebben gevormd, ontstonden doorgaans wanneer de betrekkingen tussen deze mogendheden zo sterk verslechterden dat diplomatie niet langer in staat was ze te beheersen. Toch waren dergelijke conflicten nooit uitsluitend confrontaties tussen regeringen. Achter de diplomatieke crises gingen diepgaande sociale en economische spanningen schuil: de religieuze verdeeldheid tijdens de Dertigjarige Oorlog, de revolutionaire omwentelingen die verband hielden met de Napoleontische oorlogen en de politieke en maatschappelijke veranderingen die gepaard gingen met de industrialisatie en de opkomst van socialistische bewegingen in de negentiende en twintigste eeuw. Internationale conflicten en binnenlandse instabiliteit waren nauw met elkaar verbonden, ook al heeft de traditionele diplomatieke geschiedschrijving die relatie niet altijd voldoende erkend.

De expansie van Europa veranderde ook het geografische bereik van zijn conflicten. Toen Europese mogendheden koloniale bezittingen en handelsnetwerken vestigden in Noord- en Zuid-Amerika, Afrika en Azië, raakten andere samenlevingen door hun rivaliteit steeds vaker betrokken bij geschillen die hun oorsprong in Europa hadden. Dit helpt verklaren waarom de grote Europese conflicten van de twintigste eeuw wereldoorlogen werden. De Eerste Wereldoorlog begon onmiskenbaar als een Europees conflict, terwijl de Tweede Wereldoorlog de groeiende zelfstandigheid van mogendheden zoals Japan weerspiegelde. Niettemin bleef de Europese rivaliteit centraal staan in de internationale orde.

Generaties lang beschikten Europese mogendheden over het vermogen een groot deel van de wereld bij hun eigen strijd te betrekken. Het is precies dit vermogen dat nu verdwijnt.

II. Rusland en zijn Europese identiteit

Rusland neemt in deze geschiedenis een centrale plaats in. Het vestigde zich in de achttiende eeuw als Europese grootmacht, vooral onder Peter de Grote en Catharina de Grote. Vanaf die periode begon Rusland zichzelf steeds meer te beschouwen als een volwaardige deelnemer aan het Europese politieke en culturele leven. Sint-Petersburg werd een Europese keizerlijke hoofdstad, Russische elites namen westerse culturele gebruiken over en het land raakte diep betrokken bij de diplomatieke, intellectuele en politieke ontwikkelingen op het continent.

Deze oriëntatie ging veel verder dan imitatie. De revolutionaire bewegingen van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw maakten deel uit van een bredere Europese transformatie. De Russische revolutionaire ervaring, die in 1917 haar hoogtepunt bereikte, werd door veel Russen niet gezien als een afwijzing van Europa, maar als deelname aan zijn politieke en ideologische strijd. De bolsjewistische revolutie kwam voort uit intellectuele stromingen die zelf fundamenteel Europees waren.

Hetzelfde inzicht beïnvloedde de Sovjetopvattingen over de Tweede Wereldoorlog. De Sovjet-Unie vocht om zichzelf te verdedigen tegen de Duitse invasie, maar haar leiderschap presenteerde de strijd ook als een missie om Europa van het fascisme te bevrijden. Toen Stalin op 7 november 1941 de Sovjettroepen op het Rode Plein toesprak, terwijl Duitse troepen Moskou bedreigden, beriep hij zich op een plicht die verder reikte dan de verdediging van het Sovjetvaderland. Deze opvatting bleef gedurende de hele oorlog bestaan en bepaalde hoe de Sovjet-Unie haar uiteindelijke overwinning begreep.

Rusland bleef zichzelf gedurende de hele Sovjetperiode identificeren als een Europese mogendheid en deed dat misschien nog nadrukkelijker na de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1991. Er had altijd een concurrerende intellectuele traditie bestaan, vertegenwoordigd door Dostojevski en andere negentiende-eeuwse Russische denkers, die stelde dat Rusland een eigen beschaving bezat en zich moest verzetten tegen een al te sterke identificatie met West-Europa. Niettemin bleef dit gedurende een groot deel van de moderne Russische geschiedenis een ondergeschikte stroming.

De overheersende oriëntatie, vanaf Peter de Grote via de Sovjetperiode tot in de decennia na de Sovjet-Unie, was gericht op Europa. Die historische oriëntatie ondergaat nu een diepgaande en mogelijk onomkeerbare verandering.

III. Het einde van de westerse economische en technologische suprematie

Toen ik in 1961 werd geboren, werd het internationale systeem nog steeds overweldigend gedomineerd door Europa en het bredere Westen. De Verenigde Staten en de Sovjet-Unie waren de twee belangrijkste supermachten en hoewel hun ideologische confrontatie wereldwijde gevolgen had, bleef Europa het centrale strategische strijdtoneel. De meeste belangrijke economische, industriële en technologische centra ter wereld bevonden zich binnen het door het Westen gedomineerde systeem.

De dekolonisatie veranderde de internationale politiek al, maar pas onafhankelijk geworden staten werden in westerse hoofdsteden over het algemeen niet beschouwd als landen die de gevestigde mogendheden konden uitdagen. China werd ondanks zijn enorme bevolking en historische betekenis nog steeds als economisch marginaal beschouwd. India, dat kort daarvoor onafhankelijk was geworden van het Britse bestuur, werd algemeen gezien als een ontwikkelingsland dat hulp nodig had, in plaats van als een potentiële grootmacht.

Die aannames zijn inmiddels steeds moeilijker vol te houden. De opkomst van China als industriële en technologische mogendheid vertegenwoordigt een van de belangrijkste veranderingen in het internationale systeem sinds het ontstaan van de Europese dominantie. Voor het eerst in de moderne tijd beschikt een land buiten de Europese historische en politieke traditie over de economische en technologische capaciteiten om de westerse suprematie rechtstreeks uit te dagen. De industriële productiebasis van China is veel groter dan die van de Verenigde Staten, terwijl zijn technologische capaciteiten in talrijke geavanceerde industrieën steeds concurrerender worden.

De transformatie reikt verder dan China. India ontwikkelt de economische omvang en ambities van een zelfstandige grootmacht, andere Aziatische economieën breiden hun industriële capaciteiten uit en Iran heeft ondanks aanhoudende externe druk aanzienlijke regionale invloed laten zien.

Deze ontwikkelingen stellen aannames ter discussie die westerse samenlevingen ooit als vanzelfsprekend beschouwden. Een veelzeggend voorbeeld is de beroemde BBC-televisieserie Civilisation uit 1969, die werd gepresenteerd als een geschiedenis van de beschaving, maar vrijwel volledig was gewijd aan de artistieke en culturele ontwikkeling van West-Europa. China, India en de islamitische wereld kwamen nauwelijks in het verhaal voor, maar deze beperkte opvatting trok destijds opmerkelijk weinig kritiek.

Tegenwoordig is het internationale systeem niet langer georganiseerd rond een Europees centrum waartoe andere samenlevingen zich als ondergeschikte deelnemers verhouden. Andere beschavingscentra, economische machtscentra en centra van politieke besluitvorming laten steeds nadrukkelijker van zich horen. Voor de westerse politieke gevestigde orde betekent dit niet slechts een economische aanpassing, maar ook een intellectuele en psychologische schok.

IV. De financiële crisis en de westerse reactie

De wereldwijde financiële crisis van 2008 vormde een ander beslissend keerpunt. Zij legde ernstige zwakheden binnen het westerse financiële systeem bloot en bracht grote instellingen op de rand van de afgrond. Voor degenen die de gebeurtenissen van dichtbij volgden binnen de financiële wereld van Londen, was de schok buitengewoon. Een systeem dat lange tijd was gepresenteerd als het meest geavanceerde en veerkrachtige ter wereld, bleek plotseling gevaarlijk kwetsbaar.

Even belangrijk was de rol van China bij de daaropvolgende stabilisatie van de wereldeconomie. Het enorme binnenlandse stimuleringsprogramma hielp de vraag op peil te houden en ondersteunde de internationale economische activiteit. Daarmee werd aangetoond dat een land dat eerder als ontwikkelende economie werd beschouwd, onmisbaar was geworden voor de wereldwijde economische stabiliteit. Het initiatief lag niet langer uitsluitend bij het Westen.

Deze ervaring droeg bij aan een groeiende vastberadenheid onder westerse regeringen om hun strategische positie te consolideren. In plaats van zich gemakkelijk aan te passen aan een internationaler gespreid machtsevenwicht, probeerden invloedrijke delen van de westerse gevestigde orde bestaande bondgenootschappen te versterken en de opkomst van concurrerende machtscentra te voorkomen. Vooral de Verenigde Staten probeerden het westerse bondgenootschapssysteem steeds verder te consolideren.

Rusland nam binnen deze berekeningen een belangrijke positie in. Het bleef een grote militaire mogendheid met aanzienlijke natuurlijke hulpbronnen en historische banden met Europa. Een nauwere integratie in een door het Westen geleide orde had die orde kunnen versterken op een moment waarop de opkomst van China steeds duidelijker werd.

Maar de groeiende confrontatie over Oekraïne leidde uiteindelijk tot precies het tegenovergestelde resultaat.

V. Oekraïne en het uiteenvallen van de relatie tussen Rusland en Europa

De crisis in Oekraïne kan niet uitsluitend worden begrepen als een territoriaal geschil of vanuit de relatie tussen Moskou en Kiev. Vanuit het perspectief van de Russische leiders is het conflict steeds meer een confrontatie geworden met een westerse coalitie die Rusland probeert te verzwakken en zijn onafhankelijkheid als grootmacht wil beperken. De uitgebreide militaire steun aan Oekraïne, de economische sancties tegen Rusland en de aanvallen op doelen op Russisch grondgebied hebben deze interpretatie versterkt.

Het begrijpen van Russische percepties vereist niet dat men elk onderdeel van het verhaal van Moskou accepteert. Het vereist echter wel de erkenning dat deze percepties het Russische beleid en de waarschijnlijke ontwikkeling van het conflict beïnvloeden. Ze verklaren ook de ingrijpende verandering in de Russische houding tegenover Europa.

Gedurende tientallen jaren na de ineenstorting van de Sovjet-Unie streefde Rusland naar nauwere economische en politieke betrekkingen met het Westen. Veel Russen geloofden dat hun land thuishoorde binnen het bredere Europese systeem en uiteindelijk een stabiele relatie met zijn westerse buren zou kunnen bereiken. Tegenwoordig is die verwachting grotendeels verdwenen en vervangen door een intens gevoel van afwijzing en verraad.

Mijn eigen bezoeken aan Rusland hebben duidelijk gemaakt hoe ver deze verandering reikt. In 2025 woonde ik een conferentie bij met Russische juristen, van wie velen uitgebreide professionele contacten met westerse landen hadden. Het waren Engelssprekende, commercieel georiënteerde personen wier wereldbeeld over het algemeen als betrekkelijk liberaal kon worden omschreven. Ik was verrast door de beslistheid waarmee velen hun vroegere houding tegenover het Westen hadden afgezworen. Zij beschouwden Europa steeds meer als fundamenteel vijandig tegenover Rusland en betwijfelden of de vroegere relatie ooit zou kunnen worden hersteld.

Tijdens een daaropvolgende conferentie in Pskov werd ik geconfronteerd met nog sterkere uitingen van wrok. Een deel van de retoriek was zeer verontrustend, waaronder pleidooien voor een autoritairdere koers binnen Rusland zelf. Ik geloof niet dat dergelijke standpunten noodzakelijkerwijs representatief zijn voor de heersende Russische publieke opinie, maar ze laten zien hoe de confrontatie het binnenlandse politieke denken hervormt.

De verandering reikt verder dan het regeringsbeleid en raakt aan de Russische opvatting van de eigen identiteit. Eeuwenlang was het overheersende streven om als een van de belangrijkste mogendheden deel te nemen aan het Europese systeem. Tegenwoordig beschrijft het Kremlin Rusland steeds minder in de eerste plaats als een Europese natiestaat en steeds meer als een afzonderlijke beschavingsstaat.

Dit is meer dan een retorisch onderscheid. Rusland verlegt zijn strategische aandacht naar China, India, Zuidoost-Azië en andere regio’s buiten Europa. Zijn betrekkingen met China en India worden steeds vaker gepresenteerd als partnerschappen tussen grote beschavingscentra, in plaats van als verlengstukken van de Europese grootmachtendiplomatie.

In feite trekt Rusland zich terug uit het Europese systeem waarbinnen het gedurende een groot deel van de afgelopen drie eeuwen heeft geopereerd. De vijandigheid van Europa heeft ongetwijfeld bijgedragen aan deze transformatie, maar nieuw is dat Rusland zelf de scheiding steeds meer lijkt te hebben aanvaard.

De beslissende verandering is niet simpelweg dat Europa afstand neemt van Rusland. Het is dat Rusland verzoening met Europa niet langer beschouwt als de basis van zijn toekomst.

VI. Waarom de strategische heroriëntatie van Rusland onomkeerbaar kan zijn

De omvang van deze transformatie wordt in westerse politieke discussies vaak onderschat. Onder sommige Europese politici bestaat nog steeds de overtuiging dat een regeringswisseling of een onderhandelde regeling in Oekraïne de betrekkingen met Moskou in hun vroegere staat zou kunnen herstellen. Ik betwijfel of dit realistisch is.

Zelfs politieke bewegingen in Duitsland die voorstander zijn van betere betrekkingen met Rusland, onderschatten mogelijk de verschuiving. De veronderstelling dat een toekomstige Duitse regering naar Moskou zou kunnen reizen, de onderhandelingen zou kunnen hervatten en de economische en strategische relatie van vóór het conflict in Oekraïne zou kunnen herstellen, gaat voorbij aan de diepere verandering in de Russische houding.

Moskou zou kunnen streven naar vreedzame en stabiele betrekkingen met zijn westelijke buren. Ik geloof zelfs dat Rusland de voorkeur zou geven aan vrede langs zijn westelijke grenzen. Maar vreedzame betrekkingen zijn niet hetzelfde als een terugkeer naar de vroegere Europese politieke orde. De visie van na de Koude Oorlog op een gemeenschappelijk Europees huis dat zich uitstrekt van de Atlantische Oceaan tot de Russische gebieden aan de Stille Oceaan, lijkt binnen Rusland veel van haar geloofwaardigheid te hebben verloren.

Zelfs president Vladimir Poetin, wiens achtergrond en politieke wereldbeeld nauw met Europa verbonden waren, heeft een merkbare verandering doorgemaakt. Ooit onderhield hij nauwe betrekkingen met Europese leiders zoals Jacques Chirac, Gerhard Schröder en Silvio Berlusconi. Zijn toespraak tot de Duitse Bondsdag in 2001 symboliseerde de mogelijkheid van een nauwere integratie van Rusland met Europa. Gedurende een groot deel van zijn presidentschap behield hij een fundamenteel Europese opvatting van de internationale positie van Rusland.

Poetin heeft ook vaak een matigende invloed uitgeoefend op meer confronterende stromingen binnen het Russische politieke debat. Toch is zelfs zijn taalgebruik tegenover Europa steeds scherper geworden, wat een groeiende overtuiging weerspiegelt dat de relatie waarnaar Rusland ooit streefde niet langer haalbaar is.

Een toekomstige regeling in Oekraïne zou de militaire spanningen kunnen verminderen en een gedeeltelijk herstel van diplomatieke en economische contacten mogelijk kunnen maken. Het is veel minder waarschijnlijk dat daarmee de politieke en psychologische fundamenten van de vroegere Europese oriëntatie van Rusland opnieuw worden gecreëerd.

Europa zou daarom kunnen ontdekken dat, zelfs als het onmiddellijke conflict eindigt, de bredere historische relatie fundamenteel is veranderd.

VII. De misrekening rond de sancties en de grenzen van de westerse macht

De sancties die na 2022 aan Rusland zijn opgelegd, hebben op een andere belangrijke manier bijgedragen aan deze verandering. Vóór de escalatie van het conflict in Oekraïne was Moskou zich terdege bewust van het enorme verschil tussen de gezamenlijke economische middelen van het Westen en die van Rusland. Alomvattende westerse sancties werden beschouwd als potentieel verwoestend en de Russische leiders waren voorzichtig met het uitlokken van een volledige economische confrontatie.

Toen die sancties echter werden opgelegd, kwam de uitkomst niet overeen met de ergste Russische angsten. De Russische economie kwam onder aanzienlijke druk te staan, maar stortte niet in. Moskou had zich al voorbereid op mogelijke beperkingen van de westerse financiële infrastructuur, onder meer door een eigen systeem voor berichtenverkeer tussen banken te ontwikkelen in afwachting van uitsluiting van SWIFT. Alternatieve financiële regelingen en de verlegging van handelsstromen hielpen de onmiddellijke gevolgen te verzachten.

De psychologische gevolgen waren aanzienlijk. Russische beleidsmakers ontdekten dat hun economie beter bestand was tegen westerse druk dan zij hadden aangenomen. Deze ervaring veranderde hun beoordeling van het machtsevenwicht en verminderde hun angst voor westerse economische dwang.

De militaire dimensie van het conflict versterkte die herbeoordeling. De uitgebreide westerse steun aan Oekraïne heeft beperkingen blootgelegd in de defensie-industriële capaciteit, de munitieproductie en de voorraden luchtverdedigingsmiddelen. Rusland heeft zelf enorme kosten moeten dragen, maar Moskou heeft niettemin conclusies getrokken over de praktische beperkingen van de westerse militaire middelen.

Deze conclusies kunnen worden betwist, maar strategisch gezien is het belangrijkste punt dat de Russische percepties zijn veranderd. Vóór 2022 vreesde Moskou de gevolgen van een alomvattende confrontatie met het Westen. Tegenwoordig lijkt die angst aanzienlijk te zijn afgenomen.

Het resultaat is een verlies aan westerse afschrikkingskracht dat moeilijk ongedaan te maken kan blijken.

VIII. Het strategische dilemma van Amerika

De transformatie van het internationale systeem heeft ook een diepgaand dilemma voor de Verenigde Staten gecreëerd. China wordt binnen het Amerikaanse strategische denken steeds meer erkend als de belangrijkste uitdager op lange termijn, met een enorme industriële basis, groeiende technologische capaciteiten en aanzienlijke zeemacht. Toch blijft Washington sterk betrokken bij confrontaties met Rusland, Iran en andere regionale mogendheden, waardoor een voortdurend probleem van strategische overbelasting ontstaat.

Een deel van de moeilijkheid ligt in de institutionele erfenis van de Koude Oorlog. Politieke houdingen, militaire structuren en strategische doctrines die oorspronkelijk waren gevormd door de confrontatie met de Sovjet-Unie, bleven het beleid tegenover Rusland beïnvloeden, lang nadat de Sovjetstaat was verdwenen. Voor sommige delen van de Amerikaanse gevestigde orde bleef Rusland bijna uit institutionele gewoonte een tegenstander.

Tegelijkertijd lijken sommige Amerikaanse strategen te geloven dat de relatie van Rusland met China onnatuurlijk is en dat Moskou in plaats daarvan naar de Verenigde Staten zou moeten worden toegetrokken. Pogingen om Rusland onder druk te zetten of te verzwakken hebben echter precies de tegenovergestelde ontwikkeling aangemoedigd, waardoor de strategische relatie met Peking is versterkt en de oriëntatie op niet-westerse mogendheden is toegenomen.

Er bestaat echter een belangrijke tegenstroming binnen het Amerikaanse politieke denken. Tijdens bezoeken aan de Verenigde Staten heb ik voormalige militaire officieren en conservatieve politieke figuren ontmoet die de veronderstelling verwerpen dat Amerika permanent betrokken moet blijven bij confrontaties tussen grootmachten over de hele wereld.

Een voormalige Amerikaanse officier beschreef de grote historische fout van Amerika als het worden van een Europese grootmacht, het deelnemen aan Europese rivaliteiten en het op zich nemen van verplichtingen die noch noodzakelijk noch houdbaar waren. Dit perspectief weerspiegelt bredere zorgen over dalende levensstandaarden, industriële zwakte en het herhaaldelijke gebruik van Amerikaanse militaire middelen in conflicten waarvan de politieke doelstellingen vaak slecht zijn gedefinieerd.

De Verenigde Staten staan daarom voor een keuze. Ze kunnen hun verplichtingen opnieuw beoordelen, de grenzen van hun macht erkennen en een terughoudender buitenlands beleid voeren, of ze kunnen de internationale politiek steeds meer definiëren als een confrontatie tussen het door Amerika geleide Westen en een groeiende groep tegenstanders.

De laatste koers dreigt een moeilijke geopolitieke overgang te veranderen in een veel gevaarlijker mondiaal conflict.

IX. De wereld weigert zich bij het conflict van Europa aan te sluiten

Misschien wel het duidelijkste bewijs dat het historische internationale systeem verandert, komt van de reactie van landen buiten Europa op de oorlog in Oekraïne.

In vroegere perioden konden Europese mogendheden een groot deel van de wereld bij hun conflicten betrekken door middel van koloniale controle, commerciële dominantie en politieke invloed. Die machtsmiddelen zijn aanzienlijk verzwakt. Wanneer Europese regeringen hebben geprobeerd landen in Azië, Afrika en andere regio’s ervan te overtuigen deel te nemen aan sancties tegen Rusland, zijn zij vaak op weerstand gestuit.

Veel staten hebben ervoor gekozen hun betrekkingen met Moskou te behouden en tegelijkertijd contact te blijven onderhouden met westerse regeringen. Dit betekent niet noodzakelijkerwijs dat zij het Russische beleid steunen. Het weerspiegelt een vastberadenheid om strategische onafhankelijkheid te behouden en te voorkomen dat zij betrokken raken bij wat zij beschouwen als een voornamelijk Europese confrontatie.

Zij zijn bereid handel te drijven met Europa en de Verenigde Staten, terwijl zij ook handel blijven drijven met Rusland. Zij accepteren niet dat betrekkingen met de ene groep mogendheden automatisch betrekkingen met een andere groep moeten uitsluiten.

China en India zijn bijzonder belangrijke voorbeelden, maar het verschijnsel is veel breder. Landen die ooit ondergeschikt waren aan Europees koloniaal of politiek gezag, beschikken nu over het vermogen om onafhankelijke strategische beslissingen te nemen.

De diplomatieke gevolgen worden steeds zichtbaarder. China heeft zijn relatie met Rusland behouden, terwijl het voorstellen heeft gepresenteerd om het conflict in Oekraïne op te lossen en heeft geprobeerd deel te nemen aan diplomatieke inspanningen. Dergelijke initiatieven zijn in Europese hoofdsteden soms met ongeloof ontvangen, wat de veronderstelling weerspiegelt dat de veiligheidsproblemen van Europa voornamelijk door Europese en westerse regeringen moeten worden aangepakt.

Toch is er in een multipolair internationaal systeem geen reden om aan te nemen dat diplomatieke initiatieven uitsluitend uit Europa of Washington moeten komen.

De verbazing waarmee Europese regeringen soms op de betrokkenheid van China hebben gereageerd, laat zien hoe diep historische aannames het westerse denken blijven bepalen. De wereld is sneller veranderd dan Europa’s begrip van zijn plaats daarin.

X. De opkomende strategische marginalisering van Europa

We kunnen nu de volledige betekenis vaststellen van de transformatie die plaatsvindt.

Eeuwenlang was Europa het belangrijkste strijdtoneel van de grootmachtpolitiek. Het internationale systeem was georganiseerd rond Europese rivaliteiten, diplomatie, economische expansie en oorlogen. Zelfs toen de Verenigde Staten opkwamen als de dominante westerse mogendheid, raakten zij diep betrokken bij het Europese systeem. De Koude Oorlog bleef draaien om de vraag naar de politieke en militaire positionering van Europa.

Die wereld verdwijnt. Economische en technologische macht wordt steeds meer buiten Europa verspreid. China is een belangrijk centrum van wereldwijde industriële productie en technologische ontwikkeling geworden, India ontwikkelt zich tot een zelfstandige grootmacht en andere Aziatische staten verwerven meer economische en politieke invloed. Rusland, historisch gezien een van de belangrijkste Europese grootmachten, verlegt zijn strategische oriëntatie weg van het continent.

De Verenigde Staten blijven de machtigste militaire speler ter wereld, maar hun belangrijkste strategische zorgen op lange termijn reiken steeds verder dan Europa. Ondertussen laten landen over de hele wereld zien dat zij hun belangen niet langer automatisch ondergeschikt zullen maken aan de prioriteiten van Europese regeringen.

Deze ontwikkelingen wijzen op een toekomst waarin Europa economisch belangrijk en cultureel invloedrijk blijft, maar niet langer de centrale positie in de internationale betrekkingen inneemt.

De interne conflicten kunnen intens blijven en de politieke leiders kunnen blijven spreken alsof beslissingen die in Brussel, Berlijn, Parijs of Londen worden genomen de richting van de rest van de wereld bepalen. Toch worden de belangrijkste beslissingen over industriële ontwikkeling, technologische concurrentie, wereldhandel en het internationale machtsevenwicht steeds vaker elders genomen.

Europa wordt daarom geconfronteerd met iets dat veel ingrijpender is dan de verslechtering van zijn betrekkingen met Rusland of de moeilijkheden bij het ondersteunen van Oekraïne. Het wordt geconfronteerd met het verlies van de geopolitieke centrale positie die zijn plaats gedurende de moderne geschiedenis bepaalde.

Het gevaar bestaat dat Europese regeringen op dit verlies aan invloed zullen reageren met een steeds confronterender beleid, bedoeld om een positie te heroveren die door de onderliggende verdeling van economische en politieke macht niet langer kan worden gehandhaafd. Dat zou een herhaling zijn van de historische fout waarmee deze analyse begon: proberen de macht te maximaliseren zonder voldoende rekening te houden met de belangen, capaciteiten en veiligheidszorgen van anderen.

Een dergelijke reactie zou instabiliteit veroorzaken in plaats van de vrede te bewaren.

Conclusie: het einde van de historische suprematie van Europa

De betekenis van de huidige crisis is veel groter dan de onmiddellijke gebeurtenissen in Oekraïne. De vervreemding van Rusland van Europa betekent mogelijk het einde van een relatie die drie eeuwen lang het Europese machtsevenwicht heeft gevormd. De opkomst van China duidt op het ontstaan van een belangrijk machtscentrum buiten het Europese historische systeem, terwijl de terughoudendheid van niet-westerse landen om deel te nemen aan de confrontatie met Rusland het afnemende vermogen van Europa weerspiegelt om de rest van de wereld bij zijn eigen geschillen te betrekken.

De moeilijkheden van Amerika komen voort uit de groeiende tegenstelling tussen de omvang van zijn internationale verplichtingen en de steeds verder verspreide verdeling van de mondiale macht. Voor Europa vormen deze ontwikkelingen een historisch keerpunt. Het continent dat ooit het internationale systeem organiseerde, wordt een belangrijke regio te midden van verschillende andere.

De rijkdom, instellingen en culturele prestaties van Europa zullen belangrijk blijven. Maar belangrijk zijn is niet hetzelfde als de leidende positie innemen, en invloed is niet hetzelfde als het vermogen om de loop van de internationale betrekkingen te bepalen. De Europese politieke gevestigde orde heeft dit onderscheid nog niet volledig onder ogen gezien.

De centrale vraag is of Europese regeringen zich door middel van diplomatie, terughoudendheid en erkenning van nieuwe internationale realiteiten kunnen aanpassen, of dat zij beleid zullen blijven voeren dat gebaseerd is op machtsaannames die niet langer overeenkomen met de wereld zoals die bestaat.

De geschiedenis leert dat de gevaarlijkste momenten ontstaan wanneer gevestigde mogendheden weigeren de grenzen van hun positie te erkennen.

De werkelijke nederlaag van Europa wordt daarom mogelijk niet afgemeten aan de uiteindelijke uitkomst van de oorlog in Oekraïne. Zij kan worden afgemeten aan het verlies van zijn historische plaats in het centrum van het internationale systeem — een verlies dat veel ingrijpender en mogelijk veel blijvender is dan het conflict zelf.

---

Onafhankelijke journalistiek is niet vanzelfsprekend. Zeker niet in een wereld waarin grote belangen steeds meer bepalen wat u wel en niet te horen krijgt. Frontnieuws weigert zich daaraan te onderwerpen. Geen adverteerders, geen sponsors, geen verborgen agenda’s. Alleen onze lezers maken het mogelijk dat wij onafhankelijk kunnen blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

---

Copyright © 2026 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

De kloof tussen de heersende elites en de bevolking in het Westen wordt steeds groter

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: