Het gevaarlijkste decennium voor de wereldeconomie sinds 1945

Gedurende het grootste deel van de afgelopen drie decennia werden economische crises over het algemeen beschouwd als op zichzelf staande gebeurtenissen. De Aziatische financiële crisis van eind jaren negentig bleef grotendeels regionaal beperkt. Het uiteenspatten van de dotcom-bubbel trof vooral de technologiemarkten. Zelfs de wereldwijde financiële crisis van 2008 vond, ondanks haar buitengewone omvang, haar oorsprong in een specifiek segment van het Amerikaanse financiële stelsel, voordat ze zich via steeds sterker onderling verbonden markten verder verspreidde. Beleidsmakers, economen en beleggers raakten daardoor gewend aan het denken in termen van afzonderlijke schokken: één gebeurtenis, één aanleiding, één aanwijsbare oorzaak.

De internationale economie kent die eenvoud niet meer, schrijft Brandon Campbell.

Het kenmerkende aspect van de huidige situatie is niet het bestaan van één overweldigende dreiging, maar het samenkomen van verschillende structurele drukfactoren die elkaar in toenemende mate versterken. Geopolitieke conflicten overlappen nu met handelsgeschillen, hoge overheidsschulden, kwetsbare toeleveringsketens, technologische rivaliteit, demografische veranderingen en aanhoudende begrotingstekorten. Geen van deze ontwikkelingen leidt op zichzelf noodzakelijkerwijs tot een ernstige neergang. Samen creëren ze echter een systeem dat aanzienlijk minder veerkrachtig is geworden dan het nog maar tien jaar geleden leek.

Het Internationaal Monetair Fonds heeft deze veranderende realiteit vastgelegd in zijn meest recente World Economic Outlook en waarschuwt dat de wereldeconomie een periode is ingegaan waarin gewapende conflicten, geopolitieke versnippering, hernieuwde handelsspanningen en hoge overheidsschulden niet langer perifere risico’s zijn, maar centrale variabelen die de economische prestaties bepalen. Op basis van zijn basisscenario verwacht het IMF nog steeds dat de wereldwijde groei zal doorzetten, zij het in een merkbaar trager tempo dan het gemiddelde van vóór de pandemie. Belangrijker nog is dat de instelling benadrukt dat neerwaartse risico’s nu de vooruitzichten domineren, met name als militaire conflicten zich uitbreiden, protectionistische maatregelen worden verscherpt of de energiemarkten opnieuw langdurig worden ontwricht.

Wat deze waarschuwing bijzonder opmerkelijk maakt, is niet de voorspelling van een op handen zijnde ineenstorting — het IMF beweert dat immers niet — maar veeleer de erkenning dat de wereldeconomie geleidelijk een groot deel van de flexibiliteit heeft verloren waarmee zij eerdere schokken kon opvangen. De overheidsfinanciën staan nog steeds onder druk na jaren van buitengewone begrotingsmaatregelen, de rentetarieven liggen aanzienlijk hoger dan gedurende het grootste deel van de jaren 2010, en regeringen zien zich steeds vaker genoodzaakt economische prioriteiten af te wegen tegen nationale veiligheidskwesties.

Als gevolg daarvan worden beslissingen die vroeger voornamelijk vanuit het oogpunt van efficiëntie werden beoordeeld, nu afgewogen aan de hand van veerkracht, strategische autonomie en geopolitieke risico’s.

Deze transformatie vormt een van de ingrijpendste verschuivingen in de internationale economie sinds het einde van de Koude Oorlog.

Meer dan dertig jaar lang functioneerde de globalisering volgens een relatief eenvoudig principe: productie moest plaatsvinden waar dat het meest efficiënt kon. Fabrikanten spreidden hun activiteiten over verschillende continenten, bedrijven minimaliseerden hun voorraden door middel van just-in-time-logistiek en consumenten profiteerden van gestaag dalende productiekosten. De buitengewone groei van de internationale handel in deze periode droeg bij aan lagere prijzen, hogere productiviteit en een ongekende economische integratie. Er waren maar weinig bedrijfsleiders die zich afvroegen of het systeem zelf niet te afhankelijk was geworden van stabiele diplomatieke betrekkingen, omdat die stabiliteit steeds meer als permanent leek.

De gebeurtenissen van de afgelopen jaren hebben die aanname met opmerkelijke snelheid op losse schroeven gezet.

De pandemie legde de kwetsbaarheid van sterk geoptimaliseerde toeleveringsketens bloot. De oorlog in Oekraïne dwong Europa om het energiebeleid van de afgelopen decennia vrijwel van de ene op de andere dag te herzien. De aanhoudende instabiliteit in het Midden-Oosten heeft de financiële markten er herhaaldelijk aan herinnerd dat een aanzienlijk deel van de wereldwijde energievoorziening nog steeds afhankelijk is van een relatief klein aantal strategisch kwetsbare maritieme corridors. Ondertussen is de economische rivaliteit tussen de Verenigde Staten en China uitgegroeid van conventionele tariefgeschillen tot een bredere strijd op het gebied van halfgeleiders, kunstmatige intelligentie, zeldzame aardmetalen, geavanceerde productie en kritieke infrastructuur.

Het handelsbeleid heeft bijgevolg een transformatie ondergaan die veel verder reikt dan douanerechten.

Douanerechten, exportcontroles, industriële subsidies en investeringsbeperkingen dienen in toenemende mate zowel strategische als economische doelstellingen. Overheden die bedrijven vroeger aanmoedigden om hun productie te vestigen waar de kosten het laagst waren, bieden nu aanzienlijke stimulansen voor binnenlandse productie, met name in sectoren die als essentieel voor de nationale veiligheid worden beschouwd. Fabrieken voor de productie van halfgeleiders, batterijproductie, farmaceutische grondstoffen en defensietechnologieën zijn centrale onderdelen geworden van het industriebeleid in heel Noord-Amerika, Europa en delen van Azië. Hoewel deze initiatieven de veerkracht op de lange termijn kunnen versterken, brengen ze ook hogere kosten met zich mee in een systeem dat voorheen efficiëntie boven bijna al het andere stelde.

De economische gevolgen van deze transitie zijn vaak minder zichtbaar dan de politieke debatten eromheen.

Douanerechten worden bijvoorbeeld vaak voorgesteld als maatregelen die gericht zijn tegen buitenlandse producenten, maar economen hebben consequent vastgesteld dat een groot deel van de kosten daarvan uiteindelijk door de binnenlandse toeleveringsketens wordt doorberekend. Importeurs betalen hogere prijzen voor halffabricaten, fabrikanten krijgen te maken met stijgende productiekosten en bedrijven berekenen een deel van die stijgingen geleidelijk door aan groothandelaren, detailhandelaren en consumenten. In tegenstelling tot een plotselinge financiële paniek stapelen deze drukfactoren zich langzaam op, waardoor ze politiek gezien gemakkelijker over het hoofd worden gezien, zelfs terwijl ze de investeringsbeslissingen in hele sectoren hervormen.

De uitdaging wordt aanzienlijk complexer wanneer handelsfragmentatie gepaard gaat met geopolitieke instabiliteit. Moderne oorlogen blijven zelden beperkt tot de gebieden waar militaire operaties plaatsvinden, omdat de wereldeconomie afhankelijk is van infrastructuur die zich ver buiten de nationale grenzen uitstrekt. Een verstoring die één strategisch belangrijke scheepvaartcorridor treft, kan de verzekeringskosten voor commerciële schepen wereldwijd beïnvloeden. Langere maritieme routes verhogen het brandstofverbruik en de levertijden. Fabrikanten die met strak gesynchroniseerde voorraden werken, krijgen te maken met tekorten aan onderdelen die mogelijk duizenden kilometers verwijderd zijn van het conflict zelf. Grondstoffenmarkten reageren vrijwel onmiddellijk op onzekerheid, terwijl centrale banken gedwongen worden te overwegen of hernieuwde inflatiedruk voortkomt uit binnenlandse vraag of uit externe aanbodschokken waarover zij geen controle hebben.

Het belang van de maritieme handel illustreert deze onderlinge verwevenheid bijzonder goed. Bijna negentig procent van de wereldwijde goederenhandel verloopt nog steeds over zee, waardoor waterwegen zoals de Straat van Hormuz, de Straat van Bab el-Mandeb en de Zuid-Chinese Zee onmisbaar zijn voor het functioneren van de moderne economie. Zelfs tijdelijke verstoringen langs deze routes kunnen binnen enkele weken hun weerslag hebben op de energiemarkten, de verwerkende industrie, de landbouw en de detailhandel. Volgens de meest recente analyse van het IMF is een van de belangrijkste redenen voor de verslechtering van de mondiale vooruitzichten juist de toegenomen kwetsbaarheid van deze strategische corridors, in een tijd waarin de geopolitieke spanningen hoog blijven en de beleidsbuffers steeds zwakker zijn geworden.

Als er één les is die de economische geschiedenis met opmerkelijke consistentie leert, dan is het wel dat structurele veranderingen zich zelden aankondigen door één enkele dramatische gebeurtenis. De Grote Depressie werd niet uitsluitend veroorzaakt door de beurscrash van oktober 1929, net zoals de inflatoire onrust van de jaren zeventig niet alleen kan worden verklaard door het olie-embargo of de ineenstorting van het Bretton Woods-systeem. In beide gevallen hadden zich jarenlang onder de oppervlakte meerdere kwetsbaarheden opgestapeld, voordat een zichtbare schok deze blootlegde. Overmatige hefboomwerking, beleidsfouten, afnemend vertrouwen en geopolitieke spanningen werkten op elkaar in op manieren die maar weinig beleidsmakers ten volle begrepen, totdat de crisis al onbeheersbaar was geworden. De relevantie van die historische episodes voor vandaag ligt niet in de suggestie dat de wereld voorbestemd is om ze te herhalen, maar in de herinnering dat complexe systemen vaak juist het gevaarlijkst worden wanneer individuele risico’s op zichzelf beheersbaar lijken.

Een van de duidelijkste voorbeelden van deze dynamiek is de veranderende relatie tussen geopolitiek en internationale handel. Gedurende een groot deel van het tijdperk na de Koude Oorlog gingen bedrijven ervan uit dat commerciële overwegingen over het algemeen zwaarder zouden wegen dan politieke meningsverschillen. Die aanname moedigde bedrijven aan om productienetwerken op te zetten die zich over tientallen landen uitstrekten, waarbij onderdelen meerdere grenzen passeerden voordat ze de consument bereikten. Dit model leverde buitengewone productiviteitswinsten op en zorgde voor een aanzienlijke verlaging van de productiekosten. Toch was het ook afhankelijk van een mate van internationale stabiliteit die, achteraf gezien, wellicht eerder uitzonderlijk dan historisch normaal was. Naarmate de relaties tussen de grootmachten steeds competitiever zijn geworden, zijn regeringen begonnen met het herzien van economische afhankelijkheden die voorheen als onschadelijk werden beschouwd. Kritieke mineralen, de productie van halfgeleiders, farmaceutische ingrediënten, telecommunicatie-infrastructuur en geavanceerde computerkracht worden nu behandeld als strategische activa in plaats van als gewone handelsgoederen. Het resultaat is een internationale economie waarin politieke afwegingen in toenemende mate bepalend zijn voor investeringsbeslissingen die vroeger bijna uitsluitend door marktkrachten werden gedreven.

Deze transitie leidt nu al tot meetbare economische gevolgen. Volgens verschillende internationale instellingen concentreren directe buitenlandse investeringen zich steeds meer in landen met een gelijkgestemde politieke koers, een trend die vaak wordt omschreven als “friend-shoring” of “near-shoring”. Multinationale ondernemingen investeren fors in redundante productiecapaciteit, verplaatsen delen van hun productie dichter bij binnenlandse markten of diversifiëren hun leveranciers om hun geopolitieke blootstelling te verminderen. Hoewel deze strategieën ongetwijfeld de veerkracht tegen toekomstige verstoringen vergroten, brengen ze ook aanzienlijke kosten met zich mee. Het bouwen van dubbele fabrieken, het opleiden van nieuw personeel en het opzetten van alternatieve logistieke netwerken vereisen miljarden dollars aan extra investeringen die uiteindelijk via de bedrijfsbalansen worden doorberekend voordat ze de consument bereiken. Het tijdperk waarin efficiëntie alleen bepalend was voor de structuur van mondiale toeleveringsketens lijkt plaats te maken voor een tijdperk waarin veerkracht een aanzienlijke meerwaarde heeft.

Energie blijft wellicht de belangrijkste variabele die geopolitiek en economische prestaties met elkaar verbindt. Hoewel veel geavanceerde economieën hun investeringen in hernieuwbare energie hebben versneld, blijven koolwaterstoffen een groot deel van het wereldwijde transport, de productie en de elektriciteitsopwekking ondersteunen. Olie en aardgas behouden daarom een invloed op de inflatie die veel verder reikt dan de brandstofprijzen zelf. Transportkosten zijn van invloed op zowel landbouwproducten, industriële goederen, bouwmaterialen als consumentenartikelen. Zelfs relatief bescheiden stijgingen van de energieprijzen kunnen zich door de hele economie verspreiden, aangezien bedrijven hun prijzen aanpassen om de hogere exploitatiekosten te weerspiegelen. Dit verklaart waarom financiële markten zo snel reageren op ontwikkelingen in regio’s zoals de Perzische Golf of de Rode Zee. Beleggers begrijpen dat verstoringen die grote producenten of scheepvaartroutes treffen, de inflatieverwachtingen kunnen beïnvloeden lang voordat er daadwerkelijk een fysiek tekort ontstaat.

De gebeurtenissen van de afgelopen jaren hebben dit verband met ongebruikelijke duidelijkheid aangetoond. Aanvallen op de commerciële scheepvaart in de Rode Zee dwongen talrijke rederijen hun schepen om de Kaap de Goede Hoop te leiden, waardoor de transittijden tussen Azië en Europa met duizenden zeemijlen werden verlengd. Het extra brandstofverbruik, de verzekeringskosten en de logistieke complexiteit zorgden voor hogere transportkosten in tal van sectoren, zelfs voor goederen die helemaal niets met het conflict zelf te maken hadden. Soortgelijke patronen deden zich voor na de Russische invasie van Oekraïne, toen de energiemarkten extreem volatiel waren en Europese regeringen zich haastten om alternatieve bronnen van aardgas veilig te stellen. Deze voorvallen illustreerden hoe snel regionale veiligheidscrises kunnen uitgroeien tot mondiale economische uitdagingen, met name in een tijdperk waarin toeleveringsketens nauw met elkaar verweven blijven, ondanks toenemende inspanningen om ze te diversifiëren.

Een andere bron van zorg is de gestage toename van de overheidsschuld in zowel geavanceerde als opkomende economieën. Overheden hebben tijdens de pandemie hun kredietopname drastisch verhoogd om massale werkloosheid te voorkomen, financiële markten te stabiliseren en gezondheidszorgstelsels te ondersteunen die onder buitengewone druk stonden. Er zijn maar weinig economen die betwisten dat deze ingrepen een wereldwijde recessie hebben afgezwakt die anders veel ernstiger had kunnen uitpakken. Het gevolg op langere termijn is echter een aanzienlijke vermindering van de begrotingsflexibiliteit. Hogere schuldniveaus vertalen zich in hogere rentebetalingen, met name na de scherpe stijging van de wereldwijde rentetarieven die begon als reactie op de inflatie na de pandemie. Middelen die anders zouden kunnen worden ingezet voor infrastructuur, onderwijs of innovatie, worden in toenemende mate besteed aan het aflossen van bestaande verplichtingen, waardoor het vermogen van overheden om daadkrachtig te reageren op toekomstige crises wordt beperkt.

Deze kwestie wordt vooral belangrijk wanneer ze wordt bekeken in het licht van demografische trends die veel ontwikkelde economieën beïnvloeden. Vergrijzende bevolkingen vergroten de vraag naar pensioenen, gezondheidszorg en sociale voorzieningen, terwijl tegelijkertijd het aandeel van belastingbetalers in de werkende leeftijd dat deze stelsels ondersteunt, afneemt. Verschillende geavanceerde economieën worden daarom geconfronteerd met het vooruitzicht van stijgende overheidsuitgaven, juist op het moment dat de economische groei op de lange termijn afvlakt. Het is onwaarschijnlijk dat dergelijke structurele druk een onmiddellijke crisis zal veroorzaken, maar ze bemoeilijken de begrotingsplanning en beperken de manoeuvreerruimte van beleidsmakers mocht zich opnieuw een grote mondiale schok voordoen. De geschiedenis leert dat schulden niet zozeer een probleem vormen in periodes van stabiliteit, maar wel wanneer onverwachte gebeurtenissen overheden dwingen om fors uit te geven, juist op het moment dat financiële markten minder bereid zijn om goedkope financiering te verstrekken.

Technologie voegt nog een extra laag van complexiteit toe aan dit toch al uitdagende landschap. Kunstmatige intelligentie is uitgegroeid tot een van de bepalende economische thema’s van het decennium en belooft aanzienlijke productiviteitswinsten in sectoren variërend van de gezondheidszorg en de financiële sector tot logistiek en de verwerkende industrie. Tegelijkertijd vereist de infrastructuur die deze technologische transformatie ondersteunt enorme hoeveelheden elektriciteit, geavanceerde halfgeleiders en zeer gespecialiseerde componenten. Datacenters breiden zich in een ongekend tempo uit, terwijl de concurrentie om rekencapaciteit zowel tussen overheden als tussen particuliere bedrijven is toegenomen. Dit heeft het strategische belang van toeleveringsketens voor halfgeleiders en kritieke mineralen vergroot, waardoor de geopolitieke concurrentie om sectoren die enkele jaren geleden nog nauwelijks publieke aandacht trokken, is versterkt.

De wisselwerking tussen technologie en geopolitiek illustreert een bredere transformatie in de wereldeconomie. Terwijl in voorgaande decennia de nadruk lag op comparatief voordeel en internationale specialisatie, wordt in de huidige context strategische redundantie steeds meer beloond. Overheden zijn bereid binnenlandse productie te subsidiëren, zelfs als dit ten koste gaat van de efficiëntie op korte termijn, omdat veerkracht een eigen economische waarde heeft gekregen. Of dit een tijdelijke aanpassing is of het begin van een meer permanente herconfiguratie van de globalisering, blijft een van de bepalende vragen waarmee economen vandaag de dag worden geconfronteerd. Wat echter steeds duidelijker lijkt te worden, is dat de wereld een periode ingaat waarin politieke stabiliteit, technologisch leiderschap en economisch concurrentievermogen niet langer als afzonderlijke kwesties kunnen worden geanalyseerd. Ze zijn nauw met elkaar verweven geraakt, en het beleid dat is ontworpen om één doelstelling te versterken, heeft vaak onbedoelde gevolgen voor de andere.

Vóór elke grote economische neergang bestaat de neiging om te zoeken naar één enkel waarschuwingssignaal dat, achteraf gezien, alles lijkt te verklaren wat daarna volgde. De geschiedenis biedt echter een veel genuanceerdere les. De diepste crises zijn zelden het gevolg geweest van één rampzalige beslissing of één onverwachte gebeurtenis. In plaats daarvan ontstonden ze toen meerdere kwetsbaarheden – waarvan vele afzonderlijk beheersbaar leken – elkaar begonnen te versterken, totdat het vertrouwen, het fundament waarop elke moderne economie uiteindelijk steunt, begon af te brokkelen. Financiële markten kunnen geïsoleerde schokken opvangen. Bedrijven kunnen zich aanpassen aan tijdelijke verstoringen in de bevoorrading. Overheden kunnen reageren op regionale conflicten. Wat aanzienlijk moeilijker wordt, is het gelijktijdig beheersen van meerdere van deze drukfactoren, met name wanneer ze op een manier op elkaar inwerken die elkaar versterkt in plaats van compenseert.

Deze wisselwerking verklaart waarom economen steeds meer belangstelling hebben gekregen voor het concept van economische fragmentatie. De zorg is niet alleen dat handel duurder wordt of dat de geopolitieke concurrentie is toegenomen. Het gaat er veeleer om dat de aannames waarop de internationale economische orde al meer dan drie decennia berust, vrijwel gelijktijdig worden heroverwogen. Wereldwijde toeleveringsketens worden korter en geografisch meer geconcentreerd. Het industriebeleid staat weer centraal in de overheidsstrategie, na decennia waarin van de markten werd verwacht dat zij kapitaal zouden toewijzen met minimale overheidsinmenging. Overwegingen op het gebied van nationale veiligheid beïnvloeden in toenemende mate investeringsbeslissingen, technologieoverdracht en de toegang tot kritieke grondstoffen. Zelfs financiële markten, die lange tijd werden beschouwd als grotendeels afgeschermd van geopolitieke overwegingen, beginnen politiek risico agressiever in te prijzen dan op enig moment sinds het begin van de eenentwintigste eeuw.

Geen van deze ontwikkelingen mag automatisch worden geïnterpreteerd als bewijs dat de wereldeconomie op weg is naar een nieuwe Grote Depressie. Er zijn belangrijke verschillen tussen het heden en eerdere periodes van economische instabiliteit. Centrale banken beschikken over geavanceerdere monetaire instrumenten dan die welke in de jaren dertig beschikbaar waren. De bankregelgeving is aanzienlijk strenger geworden na de hervormingen die na de financiële crisis van 2008 zijn doorgevoerd. Internationale instellingen blijven, ondanks toenemende politieke meningsverschillen onder hun leden, voorzien in mechanismen voor financiële samenwerking die tijdens eerdere periodes van ernstige economische spanningen niet bestonden. Overheden profiteren ook van de toegang tot realtime economische gegevens en communicatietechnologieën, waardoor beleidsmakers veel sneller kunnen reageren dan voor eerdere generaties mogelijk was.

Tegelijkertijd zou het even misleidend zijn om aan te nemen dat deze institutionele verbeteringen het systeemrisico hebben weggenomen. Elke generatie wordt geconfronteerd met uitdagingen die verschillen van die waarmee haar voorgangers te maken hadden. In de twintigste eeuw richtten beleidsmakers zich voornamelijk op inflatie, werkloosheid en financiële stabiliteit. De besluitvormers van vandaag moeten hun weg vinden in een aanzienlijk breder landschap dat onder meer bestaat uit cyberveiligheid, kunstmatige intelligentie, aanpassing aan de klimaatverandering, vergrijzing, strategische concurrentie op het gebied van geavanceerde technologieën en de toenemende instrumentalisering van handel, financiën en informatie. Economische veerkracht wordt daarom niet langer uitsluitend bepaald door het begrotings- of monetair beleid. Ze hangt af van het vermogen van overheden, bedrijven en internationale instellingen om zich aan te passen aan een omgeving waarin economie en geopolitiek onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn geraakt.

De afgelopen jaren hebben al verschillende voorbeelden opgeleverd van hoe snel het vertrouwen kan omslaan. Financiële markten hebben herhaaldelijk blijk gegeven van opmerkelijke veerkracht na gebeurtenissen waarvan veel analisten aanvankelijk dachten dat ze tot langdurige instabiliteit zouden leiden. Tegelijkertijd hebben ze ook een toenemende gevoeligheid getoond voor geopolitieke ontwikkelingen die, nog maar een decennium geleden, wellicht relatief weinig economische aandacht zouden hebben getrokken. Aankondigingen over exportbeperkingen op geavanceerde halfgeleiders, verstoringen van commerciële scheepvaartroutes of onverwachte veranderingen in het handelsbeleid leiden nu tot marktreacties die veel verder reiken dan de direct betrokken sectoren. Beleggers erkennen in toenemende mate dat de wereldeconomie een tijdperk is binnengetreden waarin politieke ontwikkelingen de economische verwachtingen op de lange termijn bijna even sterk kunnen beïnvloeden als traditionele macro-economische indicatoren.

Een hypothetisch scenario dat in academische en strategische kringen vaak wordt besproken, betreft de mogelijkheid dat er binnen een relatief korte periode meerdere, relatief gematigde verstoringen zouden kunnen plaatsvinden, in plaats van één op zichzelf staande catastrofale gebeurtenis. Stel je bijvoorbeeld een periode voor waarin handelsbeperkingen tussen grote economische blokken verder worden uitgebreid, terwijl tegelijkertijd instabiliteit een van ’s werelds belangrijkste maritieme corridors ontwricht. Tegelijkertijd zouden ongewoon hoge energieprijzen de inflatie opnieuw onder druk kunnen zetten, waardoor centrale banken gedwongen zouden worden een restrictief monetair beleid langer te handhaven dan de financiële markten momenteel verwachten. Afzonderlijk zou geen van deze ontwikkelingen noodzakelijkerwijs een wereldwijde recessie veroorzaken. Gecombineerd zouden ze echter de investeringen aanzienlijk kunnen verzwakken, het consumentenvertrouwen kunnen verminderen en de internationale handel sterker kunnen vertragen dan veel huidige basisprognoses veronderstellen.

Een tweede hypothetisch scenario betreft de toenemende afhankelijkheid van moderne economieën van digitale infrastructuur. Naarmate financiële systemen, logistieke netwerken, elektriciteitsnetten en industriële productie steeds meer met elkaar verweven raken door geavanceerde software en kunstmatige intelligentie, wordt operationele veerkracht net zo belangrijk als traditionele economische indicatoren. Een grootschalige verstoring van kritieke digitale infrastructuur – of deze nu wordt veroorzaakt door een technische storing, cybercriminaliteit of door de staat gesteunde activiteiten – zou niet noodzakelijkerwijs lijken op eerdere financiële crises. In plaats van te beginnen bij banken of aandelenmarkten, zou de verstoring kunnen ontstaan binnen betalingssystemen, transportnetwerken of essentiële toeleveringsketens, alvorens geleidelijk de bredere economische activiteit te beïnvloeden. Overheden en bedrijven hebben fors geïnvesteerd in het verbeteren van cyberweerbaarheid, waardoor een dergelijke uitkomst verre van onvermijdelijk is, maar de mogelijkheid illustreert hoe de aard van systeemrisico’s zich samen met de technologische vooruitgang blijft ontwikkelen.

Een derde hypothetisch scenario illustreert het belang van vertrouwen op zich. De economische geschiedenis toont herhaaldelijk aan dat vertrouwen zelden van de ene op de andere dag verdwijnt. Het verzwakt geleidelijk naarmate huishoudens uitgaven uitstellen, bedrijven investeringen uitstellen en financiële instellingen steeds voorzichtiger worden met het verstrekken van krediet. Onder normale omstandigheden blijven deze aanpassingen relatief beperkt. Mocht dit echter samenvallen met aanhoudende geopolitieke instabiliteit, hoge financieringskosten en een vertraging van de wereldhandel, dan zou het cumulatieve effect aanzienlijk groter kunnen blijken dan dat van welke afzonderlijke factor dan ook. Een dergelijke situatie zou niet noodzakelijkerwijs lijken op de Grote Depressie of de financiële crisis van 2008. Het zou waarschijnlijk een uitdaging zijn die typisch is voor de eenentwintigste eeuw, die minder wordt gekenmerkt door een dramatische financiële ineenstorting dan door langdurige economische stagnatie, gematigde investeringen en een geleidelijke afname van de wereldwijde productiviteitsgroei.

Of een van deze scenario’s zich ooit zal voordoen, hangt uiteindelijk af van beslissingen die nog genomen moeten worden. Overheden beschikken nog steeds over belangrijke beleidsinstrumenten. Bedrijven blijven hun toeleveringsketens met opmerkelijke snelheid aanpassen. Technologische innovatie biedt nog steeds aanzienlijke kansen om de productiviteit te verbeteren en de veerkracht te versterken. Internationale samenwerking heeft, ondanks de huidige moeilijkheden, tijdens eerdere crises herhaaldelijk haar waarde bewezen. Deze factoren mogen niet worden onderschat, noch mogen ze worden overschaduwd door overdreven pessimistische verhalen.

Misschien is de meest waardevolle les uit de geschiedenis niet dat crises onvermijdelijk zijn, maar dat veerkracht afhangt van het herkennen van kwetsbaarheden voordat deze tot noodsituaties uitgroeien. De wereldeconomie heeft herhaaldelijk blijk gegeven van een buitengewoon vermogen om zich aan te passen aan ingrijpende structurele veranderingen, van de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog tot de integratie van de wereldmarkten na de Koude Oorlog en de ongekende fiscale en monetaire reactie op de COVID-19-pandemie. Elke periode bracht uitdagingen met zich mee die op dat moment overweldigend leken, maar elke periode leidde ook tot innovaties en institutionele hervormingen die het internationale systeem een nieuwe vorm gaven.

De komende jaren zullen waarschijnlijk niet worden gekenmerkt door één enkele dramatische gebeurtenis die het lot van de wereldeconomie kan bepalen. Ze zullen in plaats daarvan worden gevormd door de cumulatieve wisselwerking van talloze politieke beslissingen, technologische vooruitgang, demografische veranderingen en economische aanpassingen die zich gelijktijdig over de hele wereld voordoen. Oorlogen, invoerheffingen, schulden, energiemarkten en strategische concurrentie zijn niet langer afzonderlijke verhalen die zich parallel ontvouwen. Het zijn onderling verbonden hoofdstukken geworden binnen een veel groter verhaal over hoe de globalisering zelf zich ontwikkelt.

Of die ontwikkeling uiteindelijk leidt tot een meer gefragmenteerde en volatiele internationale economie of juist tot een veerkrachtigere en gediversifieerde economie, blijft onzeker. Wat echter steeds duidelijker wordt, is dat het tijdperk waarin economie los van geopolitiek kon worden geanalyseerd, ten einde is gekomen. Voor overheden, investeerders en gewone huishoudens kan het begrijpen van die nieuwe realiteit net zo belangrijk blijken te zijn als het anticiperen op de volgende recessie zelf.

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2026 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

De wereldeconomie staat dichter bij een ineenstorting dan wie dan ook wil toegeven

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: