De Boeman-theorie: wat we verkeerd begrepen hebben over de nazi’s

Tijdens de kerstvakantie zijn mijn partner en ik naar de film Nuremberg geweest, met Russell Crowe in de hoofdrol als de beruchte Hermann Göring, een van de hoogste Duitse officieren die in 1945 in Neurenberg terechtstond. Crowe’s uitmuntende vertolking van de dubbelkinige, narcistische Göring werd nog versterkt door zijn onberispelijke Duitse accent.

De film is gebaseerd op het boek The Nazi and the Psychiatrist van Jack El-Hai, dat wordt aangekondigd als “de onwaarschijnlijke relatie tussen de gevallen Rijksmaarschalk Hermann Göring en de ambitieuze Amerikaanse legerarts Douglas Kelley, die uitmondt in een gevaarlijke zoektocht naar de aard van het kwaad”, schrijft Richard Revelstoke.

De film richt zich op het showproces in Neurenberg, waar Göring werd veroordeeld tot de dood door ophanging wegens oorlogsmisdaden. In tegenstelling tot wat in de Amerikaanse geschiedenis wordt aangenomen, was het de Russische jurist Aron Trainin die een centrale rol speelde bij het opzetten van het juridische kader voor de Neurenbergse processen, die werden gebruikt om de militaire en politieke leiders van nazi-Duitsland ter verantwoording te roepen door middel van zijn voorstel voor een nieuw juridisch concept, “de misdaad van agressie”.

De centrale hoofdpersoon, Douglas Kelley, een psychiater van het Amerikaanse leger die was aangesteld om de in Neurenberg vastgehouden nazileiders, met name Hermann Göring, te onderzoeken, kwam tot een zeer verontrustende conclusie die de gangbare aannames over de aard van het kwaad op losse schroeven zette. Deze gangbare aannames bestaan vandaag de dag nog steeds omdat de meerderheid van de mensen de ‘boeman-theorie’ van het kwaad onderschrijft, namelijk dat alle problemen in de wereld worden veroorzaakt door boemanfiguren en dat als we die boemanfiguren maar konden wegwerken, alles rozengeur en maneschijn zou zijn.

De kerntheorie van Kelley

Het centrale argument van Kelley was dat de nazi-leiders psychologisch normaal waren. Na uitgebreide psychiatrische evaluaties, Rorschach-tests en intelligentietests bij de gevangenen te hebben uitgevoerd, concludeerde hij dat deze mannen geen psychopaten waren, niet geestelijk ziek waren en niet fundamenteel verschilden van andere mensen. Ze hadden een gemiddelde tot hoge intelligentie, kwamen uit verschillende milieus en vertoonden uiteenlopende persoonlijkheden: sommigen waren bureaucratisch en pedant, anderen charismatisch, weer anderen koel en berekenend.

Zijn meest verontrustende bewering was dat de omstandigheden die de nazi’s voortbrachten, in elke samenleving, inclusief Amerika, tot vergelijkbare resultaten konden leiden. Hij geloofde dat gewone mensen onder bepaalde sociale, economische en politieke druk buitengewone wreedheden konden begaan. De nazi’s waren geen monsters – het waren mensen, wat hen als waarschuwend voorbeeld des te gevaarlijker maakte.

Kelley publiceerde zijn bevindingen in 1947 in een boek, 22 Cells in Nuremberg. Hij vond Reichsmarschall Hermann Göring “positief joviaal over mijn dagelijkse komst”. Kelley concludeerde in zijn boek 22 Cells in Nuremberg dat de nazi’s “geen spectaculaire types waren, geen persoonlijkheden zoals die eens in de eeuw voorkomen. Ze hadden gewoon drie vrij onopvallende kenmerken gemeen, in combinatie met de kans om de macht te grijpen. Deze drie kenmerken waren: overdreven ambitie, lage ethische normen en een sterk ontwikkeld nationalisme dat alles rechtvaardigde wat in naam van het Duitse volk werd gedaan.”

Waarom zijn theorie werd verworpen

Kelley’s theorie was om verschillende redenen zeer impopulair:

De westerse wereld, met name in de onmiddellijke nasleep van de Tweede Wereldoorlog, moest geloven dat de nazi’s een afwijking vertegenwoordigden – een uniek Duits of uniek kwaadaardig fenomeen. Accepteren dat ze psychologisch normaal waren, betekende accepteren dat dergelijke gruweldaden overal konden voorkomen, ook in democratische samenlevingen.

De psychiatrische en juridische instellingen waren sterk gehecht aan het idee dat ze gevaarlijke individuen konden identificeren door middel van psychologische beoordelingen. Kelley’s stelling ondermijnde deze aanname en suggereerde dat traditionele diagnostische categorieën de gevaarlijkste sociale dynamieken volledig over het hoofd konden zien.

Kelley’s collega, psycholoog Gustave Gilbert, van joodse afkomst, onderzocht de gevangenen ook en kwam tot de tegenovergestelde conclusie. Gilbert betoogde in zijn boek The Nuremberg Diary dat de nazi’s wel degelijk blijk gaven van sadistische persoonlijkheidskenmerken en morele tekortkomingen. Zijn interpretatie was veel acceptabeler: hij suggereerde dat het probleem lag bij deze specifieke mannen, en niet bij de menselijke aard of maatschappelijke structuren in bredere zin.

De beroemde uitwisseling tussen Gustave en Göring is het vermelden waard:

Je kunt een test doen, ontwikkeld door UBC-professor Robert Hare, om te bepalen of je een sociopaat bent. Hare’s Psychopathy Checklist is de standaard geworden in de psychologie. De test wordt op grote schaal gebruikt, ondanks kritiek van professionals, die beweren dat het een ineffectief en onbetrouwbaar instrument is.

Als Kelley gelijk had, betekende dit dat in elke samenleving voortdurende waakzaamheid geboden was en dat overal actief gewaakt moest worden tegen de sociale omstandigheden, propagandatechnieken en autoritaire structuren die het nazisme mogelijk hadden gemaakt. Dit was een complexere en ongemakkelijkere boodschap dan het simpelweg vervolgen van slechte individuen.

In de vroege periode van de Koude Oorlog werd de voorkeur gegeven aan duidelijke morele tegenstellingen. Samen met Aron Trainin speelde de Sovjet-Unie een cruciale en vaak ondergewaardeerde rol bij de totstandkoming en uitvoering van de Neurenbergse processen. Historica Francine Hirsch benadrukt in haar boek Soviet Judgment at Nuremberg: A New History of the International Military Tribunal after World War II dat de Sovjet-Unie de belangrijkste drijvende kracht was achter de oprichting van het Internationaal Militair Tribunaal (IMT), waarbij minister van Buitenlandse Zaken Vyacheslav Molotov al in oktober 1942 formeel opriep tot een speciaal internationaal tribunaal om nazi-leiders voor het gerecht te brengen.

Kelley’s genuanceerde visie, waarin hij meer nadruk legde op systemische en situationele factoren dan op individuele pathologie, paste niet in het opkomende narratieve kader van het Amerikaanse exceptionalisme.

Tragisch genoeg leek Kelley’s latere leven enkele van zijn eigen theorieën over de kwetsbaarheid van psychologische veerkracht te bevestigen: hij raakte steeds meer aan de drank en pleegde uiteindelijk in 1958 zelfmoord, met dezelfde methode (cyanide) die Göring had gebruikt om executie te ontlopen.

Kelley’s bevindingen zouden zestien jaar later een onwaarschijnlijke weerklank vinden in het werk van politiek filosoof Hannah Arendt.

De banaliteit van het kwaad

Er zijn opvallende parallellen tussen Kelley’s conclusies en Hannah Arendt’s beroemde concept van de “banaliteit van het kwaad”, hoewel ze daar via verschillende wegen en met enigszins verschillende accenten toe kwamen.

Zowel Kelley als Arendt kwamen tot de zeer ongemakkelijke conclusie dat daders van groot kwaad angstaanjagend gewone mensen kunnen zijn. Geen van beiden vond de psychiatrische pathologie, demonische aard of uitzonderlijke slechtheid die het publiek verwachtte en wilde zien.

Kelley onderzocht de hoogste nazi-leiders in Neurenberg en vond hen psychologisch normaal. Arendt woonde het proces tegen Adolf Eichmann in 1961 in Jeruzalem bij en was getroffen door zijn alledaagsheid – hij was geen monster, maar eerder een gewone bureaucraat die nooit diepgaand vraagtekens had geplaatst bij zijn rol in de genocide.

Beiden benadrukten dat deze alledaagsheid het fenomeen juist gevaarlijker maakte, omdat het betekende dat dergelijke gruweldaden zich opnieuw konden voordoen, omdat gewone mensen potentieel daders konden worden. Het simpelweg identificeren van ‘slechte individuen’ zou toekomstige gruweldaden niet voorkomen.

Arendt richtte zich meer op gedachteloosheid – het onvermogen of de weigering om kritisch te denken, om dingen vanuit het perspectief van iemand anders te bekijken, om bevelen in twijfel te trekken. Voor Arendt lag het kwaad van Eichmann niet in sadisme, maar in zijn ‘onvermogen om te denken’, zijn volledige absorptie in bureaucratische rollenspellen en clichématige taal.

Het werk van zowel Arendt als Kelley werd later bevestigd in experimenten zoals Milgrams gehoorzaamheidsstudies en Zimbardo’s Stanford Prison Experiment: dat gewone mensen onder bepaalde omstandigheden van autoriteit en sociale druk vreselijke daden kunnen begaan. Mensen zijn bereid om alles te doen wat hen wordt opgedragen zonder hun morele kompas te raadplegen, als ze daartoe worden opgedragen door een autoriteit.

Stanley Milgram stelde dat “Arendt het voorwerp werd van aanzienlijke minachting, zelfs laster” omdat ze Eichmanns ‘banaliteit’ en “normaliteit” benadrukte en Eichmanns bewering accepteerde dat hij zichzelf subjectief niet zag als iemand met kwade bedoelingen of motieven om zulke gruweldaden te begaan; noch had hij enig besef van de immoraliteit en het kwaad van zijn daden, of liet hij zien, zoals de aanklager beschreef, dat hij een sadistisch “monster” was.

De blijvende impact

Kelley en Arendt hebben ons begrip van het kwaad fundamenteel op de proef gesteld:

Het oude model, waarin het kwaad uitzonderlijke slechtheid, sadisme of psychologische pathologie vereist, staat in schril contrast met hun model, waarin het kwaad kan voortkomen uit gewone mensen door onnadenkendheid, bureaucratische systemen, sociale druk en morele abdicatie. Het kwaad is altijd aanwezig, gegeven de juiste, of beter gezegd, verkeerde omstandigheden.

Dit heeft verstrekkende gevolgen voor preventie, omdat we niet zomaar de boeman kunnen uitsluiten – we moeten systemen, culturen en onderwijsmethoden ontwikkelen die kritisch denken, morele moed en verzet tegen autoriteit bevorderen wanneer autoriteit immoreel handelen vereist.

Totalitaire regimes ontstaan uit het vacuüm dat ontstaat wanneer een samenleving haar spirituele, religieuze, filosofische en culturele waarden loslaat. De ultieme bescherming tegen het nazisme of andere soortgelijke destructieve politieke regimes is het beschermen, koesteren en ondersteunen van de op waarden gebaseerde morele basis – of dat nu kritisch denken in het onderwijs is, echte verbondenheid met de gemeenschap, spirituele diepgang of economische systemen die mensen niet reduceren tot productie-eenheden.

Het Westen heeft zijn fundamenten al decennialang uitgehold door efficiëntie en winst voorrang te geven boven betekenis, verbondenheid en gemeenschap.

Elke samenleving, inclusief de onze, heeft het potentieel voor dergelijke gruweldaden als de omstandigheden zich daarvoor lenen. De film Nuremberg is misschien wel een grimmig waarschuwend verhaal voor onze huidige tijd, waarin politiek extremisme aan beide kanten van het spectrum de grenzen van het sociale weefsel oprekt. Een recente recensie van de film, Rethinking Nuremberg for the 21st Century, eindigt met de onheilspellende waarschuwing:

“Het scenario suggereert dat het in een juridisch vacuüm plaatsen van mensen een voorbode is van donkerdere tijden die nog komen gaan. Met andere woorden, het zou hier kunnen gebeuren – en misschien zal het dat ook wel.”

Dit besef van de alledaagsheid van het kwaad vormt een uitdaging voor fictieschrijvers zoals ik: hoe dramatiseren we een morele catastrofe als de daders geen monsters zijn, maar klerken? Als het gevaar niet de dramatische schurk is, maar de onnadenkende bureaucraat? Het is veel gemakkelijker om monsters en boemanfiguren te creëren, maar misschien zijn dat slechts stripfiguren, die geen recht doen aan de echte wereld waarin we leven.

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2025 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

5 Psychologische experimenten die de moderne wereld verklaren

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: