Over de grenzen van de Amerikaanse macht aan de Golf en Europa’s gevaarlijke doodlopende weg

In een op 1 oktober op Substack gepubliceerd gesprek tussen de Noorse politicoloog prof. Glenn Diesen en de vooraanstaande Amerikaanse professor John Mearsheimer schetste laatstgenoemde het beeld van een grootmacht waarvan de vroegere militaire superioriteit steeds meer op politieke en praktische grenzen stuit. Aan de Perzische Golf zou de Amerikaanse veiligheidsgarantie voor zijn olierijke “bondgenoten” onder Iraanse raketaanvallen zijn vervlogen.

Tegelijkertijd zou er in Europa – zelfs na een einde aan de gevechten in Oekraïne – geen duurzame vrede zijn. Beide crises worden verbonden door een ongemakkelijke vraag die ons allemaal existentieel aangaat: wat gebeurt er wanneer het Westen vasthoudt aan doelen die het met de beschikbare middelen nauwelijks kan afdwingen en het in een toestand van toenemende radeloosheid beslissingen neemt die ons allemaal in de afgrond storten? schrijft Rainer Rupp.

Aan de Perzische Golf neemt de druk toe

Mearsheimer ziet in de door hem beschreven situatie aan de Golf weinig bereidheid bij de Verenigde Staten om de oorlog tegen Iran verder uit te breiden. Zelfs Iraanse aanvallen op de scheepvaart in de Straat van Hormuz, waaronder berichten over treffers op meerdere schepen, zouden geen Amerikaanse vergeldingsaanvallen hebben uitgelokt. Eerdere beperkte uitwisselingen van aanvallen zouden zijn opgegeven. Ze hebben te weinig effect gehad en tegelijkertijd de schaarse Amerikaanse munitievoorraden, die slechts langzaam of zelfs moeilijk kunnen worden aangevuld, nog verder uitgeput.

Washington zet daarom in op blokkade en economische druk. De in het gesprek met minister van Financiën Scott Bessent genoemde strategie, namelijk met behulp van secundaire sancties de handels- en zakenpartners van Iran te bestraffen, moet Iran isoleren en economisch zo ver verzwakken dat Teheran zou moeten toegeven. Maar prof. Mearsheimer betwijfelt of deze berekening opgaat. Want wat de Amerikaanse leiding als economische drukmiddelen beschouwt, zou de Iraanse leiding als een existentiële bedreiging kunnen opvatten – en beantwoorden met verdere escalatie tegen de belangen van de VS en hun bondgenoten in de regio.

Teheran zou daarvoor concrete prikkels hebben. Volgens de in het gesprek tussen Diesen en Mearsheimer aangehaalde gegevens zijn de olieverladingen in de Saoedische haven Ras Tanura in de loop van september gestegen van ongeveer 1,5 naar onlangs 6,5 miljoen vaten per dag. Er komt meer olie op de wereldmarkt, waardoor Irans hefboom tegenover zijn tegenstanders zwakker zou worden. Om die hefboom terug te winnen, zou Iran de scheepvaart verder kunnen verstoren of nog intact gebleven energie-installaties in de Golfstaten kunnen aanvallen.

Als mogelijke doelen noemt Mearsheimer Ras Tanura, de nog niet volledig benutte pijpleiding dwars door Saoedi-Arabië en installaties in de Verenigde Arabische Emiraten en Koeweit.

Verder merkt Mearsheimer op dat er in september weliswaar weer meer olie stroomde dan voorheen, maar dat tegelijkertijd olieprijzen, obligatierendementen en andere economische signalen nog steeds wijzen op zware economische lasten in het Westen. Een grotere aanval op de exportinfrastructuur zou deze aanzienlijk kunnen verergeren.

Daar komen logistieke problemen van de Amerikaanse marine bij. Mearsheimer beschrijft de verwoeste basis in Bahrein, waar de Amerikaanse Vijfde Vloot was gehuisvest, als feitelijk uitgeschakeld. Achter de zelfverzekerde publieke verklaringen over Trumps vermeend zegevierende oorlog tegen Iran vermoedt Mearsheimer dat er achter gesloten deuren in Washington aanzienlijke bezorgdheid heerst. De situatie zou snel kunnen omslaan!

Bondgenoten met zeer verschillende lasten

In dit opzicht maakt Mearsheimer een duidelijk onderscheid tussen Europa en de Golf. De Verenigde Staten zouden de steun aan Oekraïne steeds meer aan de Europese regeringen kunnen overlaten, omdat die vastbesloten zouden zijn hun betrokkenheid voort te zetten. Aan de Golf ontbreekt Washington een vergelijkbare partner. Saoedi-Arabië, de Emiraten en Koeweit zouden noch over de militaire capaciteiten beschikken om Iran zelf te bestrijden, noch over een traditie van zelfstandige verdediging tegen een dergelijke tegenstander. Decennialang zouden zij op de Amerikaanse beschermingsparaplu hebben vertrouwd.

Anders dan in Europa zou Washington de militaire last van de confrontatie met Iran daarom nauwelijks op de regionale bondgenoten kunnen afschuiven. Daarom probeert het veeleer verdere escalatiestappen te vermijden en Iran economisch de lucht af te knijpen.

Israël daarentegen zou volgens Mearsheimers oordeel de voortdurende confrontatie met Iran grotendeels op de Verenigde Staten hebben afgewenteld. Na een gezamenlijke aanvankelijke bombardementsoorlog tegen Iran zou Israël zich op de achtergrond houden, terwijl Washington de voortdurende last draagt. Deze rolwisseling zou de Amerikaanse regering (Trump-regering en Congres) vanwege de invloed van de zionistische lobby in Washington niet zomaar kunnen terugdraaien.

De Amerikaanse financiële en economische blokkade zou Iran wel degelijk pijn doen. Schattingen gingen ervan uit dat Iraanse olievoorraden die zich buiten het land op schepen bevinden, nog tot december zouden kunnen meegaan. Daaruit volgt echter geen aanstaande capitulatie van Iran. Mearsheimer verwijst naar herhaalde dreigementen van Trump om Iran te vernietigen. Wie vreest voor het voortbestaan van zijn land, zijn cultuur en zijn mensen, zal eerder besluiten vijandelijke energie-installaties aan te vallen dan de geëiste onderwerping aan het Amerikaanse dictaat te accepteren, aldus de Amerikaanse professor. Een vergelijkbare grens van economische en militaire dwang ziet hij tegenover Rusland: ook Moskou beschouwt de Verenigde Staten als een existentiële bedreiging en kan en zal niet zomaar opgeven.

Voor Washington ontstaat daarmee een dilemma. Valt het Iran aan, dan zullen Iraanse raketten en drones de economische levensaders van zijn partners treffen, met gevolgen voor de VS en hun Europese vazallen. Ziet het af van militair ingrijpen, dan moeten deze partners zich met Teheran arrangeren. In beide gevallen zou de Amerikaanse veiligheidsgarantie voor de landen in de regio het laatste restje geloofwaardigheid verliezen.

De Golfstaten moeten anders gaan denken

De zojuist plaatsgevonden definitieve Amerikaanse terugtrekking uit Irak interpreteert Mearsheimer als onderdeel van een bredere vermindering van de Amerikaanse aanwezigheid in de regio. Tegelijkertijd zouden de Amerikaanse bases aan de Golf aanzienlijk kwetsbaarder zijn gebleken dan het Pentagon oorspronkelijk had verwacht.

Een wederopbouw van de Amerikaanse bases in de regio belooft weinig duurzame veiligheid. Iran zou in de toekomst nog meer en nauwkeurigere raketten en drones kunnen inzetten. Ook de marinebasis in Bahrein zal haar vroegere functie waarschijnlijk niet meer vervullen. De Amerikaanse beschermingsparaplu, zoals die vóór eind februari 2026 bestond, kan volgens Mearsheimers inschatting daarom niet worden hersteld. Rusland noch China zouden dit gat als beschermende macht kunnen opvullen, en waarschijnlijk zouden ze dat ook helemaal niet willen. Daarmee blijven voor de Golfstaten vooral twee begaanbare wegen over: een duurzame verstandhouding met Iran, met een regionaal uitgewerkt veiligheidsconcept waarin rekening wordt gehouden met wederzijdse belangen, zonder inmenging van buitenlandse mogendheden. Een dergelijke verstandhouding wordt overigens door Iran aangeboden en tevens door Peking en Moskou gesteund.

De tweede begaanbare, maar zeer gevaarlijke weg voor de Arabische Golfstaten om de verloren Amerikaanse beschermingsparaplu te compenseren, zou het streven naar een eigen nucleaire afschrikking zijn.

Daarom beschouwt Mearsheimer een Arabisch-Iraanse verstandhouding als de verstandigere oplossing, die echter niet voor alle Arabische staten in dezelfde mate aanvaardbaar zou zijn. Voor het overwegend sjiitische Irak zou een dergelijke oplossing bijvoorbeeld gemakkelijker zijn dan voor de soennitische feodale heersers. Maar ook Saoedi-Arabië zou een modus vivendi met Teheran moeten zoeken. Eigen Saoedische kernwapens zouden moeilijk te verkrijgen zijn en tegelijkertijd op vastberaden verzet van de Verenigde Staten en Israël stuiten.

Met opmerkelijke intellectuele eerlijkheid gaat Mearsheimers kritiek op Washington daarbij verder dan de door de VS moedwillig verspeelde beschermingsfunctie voor zijn vazallen aan de Golf. Veel zwaarder weegt dat de Verenigde Staten de Golfstaten eigenmachtig in het conflict hebben meegesleurd, zonder hen vooraf te vragen of zelfs maar te informeren.

Waarom een verstandhouding met Iran geblokkeerd blijft

Ook voor de Verenigde Staten zelf zou een vergelijk met Iran volgens Mearsheimer rationeel zijn. Hij karakteriseert Teherans militaire gedrag voornamelijk als een reactie op Amerikaanse of Israëlische agressie en verklaart dat Iran zelf geen oorlogen is begonnen. Deze beoordeling vormt de kern van zijn argumenten voor een diplomatieke oplossing tussen Teheran en Washington. Het beslissende obstakel daarvoor ziet hij in Israël. De leiding daarvan zou volgens zijn voorstelling streven naar het uiteenvallen van Iran in kleine en zwakkere opvolgerstaten, vergelijkbaar met het door hem aangehaalde Syrische voorbeeld. De invloed van Israël en de machtige zionistische lobbygroepen in de VS zal het Amerikaanse Midden-Oostenbeleid helaas voor de voorzienbare toekomst op dit doel – het uiteenslaan van Iran – gericht houden. Een stabiele diplomatieke oplossing die Washington de terugtrekking uit het Midden-Oosten en een sterkere concentratie op Azië zou toestaan, is daarom moeilijk voorstelbaar.

Daarbij zijn de Amerikaanse en Israëlische belangen inmiddels ver uit elkaar gegroeid. Ook de publieke opinie in de Verenigde Staten tegenover Israël zou zijn veranderd. Toch verwacht Mearsheimer niet snel een fundamentele koerswijziging tegenover Iran.

In Europa een Russische overwinning zonder vrede

Voor de oorlog in Oekraïne verwacht Mearsheimer ook na een Russische overwinning een smeulend conflict. Een sterk verzwakte Oekraïense reststaat zou – gesteund door EU-staten – permanent vijandige betrekkingen met Rusland aanwakkeren. Ook de verhouding tussen Rusland en de Verenigde Staten zou belast blijven, zij het minder sterk.

Vooral de scherpe anti-Russische retoriek in Groot-Brittannië baart Mearsheimer zorgen. Want Europese regeringen zouden omstandigheden scheppen die hernieuwde gevechten zeer waarschijnlijk maken, hoewel de conventionele militaire mogelijkheden van de EU-staten beperkt zijn en Rusland over een groot kernwapenarsenaal beschikt. Washington zal zijn aanwezigheid in Europa verminderen, maar niet volledig opgeven.

Een einde aan de gevechten in Oost-Oekraïne neemt bovendien de oorzaken van het conflict niet weg. De uitbreiding van de NAVO en de EU en de concurrentie om staten als Moldavië en Georgië zouden soortgelijke spanningen opnieuw kunnen veroorzaken. Mearsheimer verwijst ook met grote bezorgdheid naar de toetreding van Finland en Zweden tot de NAVO, de NAVO-druk op Kaliningrad en uitlatingen in Finland over mogelijke aanvallen op Rusland. Voorstellen om strijdkrachten tegen Kaliningrad samen te trekken, beschouwt hij als avontuurlijk gevaarlijk. Moskou zou steeds verder in het nauw worden gedreven; zijn afschrikking zou onvoldoende worden gerespecteerd.

Twee interpretaties met gevaarlijke gevolgen

Achter deze verschillende politieke strategieën staan volgens Mearsheimer tegengestelde verklaringen voor de oorlog in Oekraïne. De Noorse gesprekspartner prof. Glenn Diesen en Mearsheimer zien in de uitbreiding van de NAVO en de EU en in zogenoemde kleurenrevoluties en regeringsomverwerpingen de centrale oorzaken. Doorslaggevend zou het westerse project zijn geweest om Oekraïne tot een tegen Rusland gerichte voorpost te maken en het voor een proxyoorlog te misbruiken.

De dominante westerse interpretatie van het conflict ziet Poetin daarentegen als een imperiale veroveraar die eerst heel Oekraïne en vervolgens verdere delen van Oost-Europa zou willen onderwerpen. Vanuit dit perspectief zou Rusland permanent moeten worden ingedamd.

Mearsheimer wijst deze interpretatie af. Poetin zou nooit aanspraak hebben gemaakt op de verovering van heel Oekraïne of andere landen, of dit zelfs maar hebben genoemd. Bovendien wordt in westerse voorstellingen gezegd dat het Russische leger zwak is en dat het jarenlang heeft moeten vechten om slechts een deel van Oekraïne in te nemen. Tegelijkertijd spreken westerse voorstellingen over enorme Russische verliezen. Hoe past dat bij het tegelijkertijd door westerse politici en media geschetste beeld van een enorme Russische strijdmacht die heel Europa zou kunnen overlopen?

Toch zijn het zulke tegenstrijdige voorstellingen die het denken van veel Europese elites bepalen. Een Russische overwinning op Oekraïne zou daarom worden voorgesteld als een verdere bevestiging van “Poetins expansieplannen” in de richting van West-Europa, aldus Mearsheimer. Wie daarentegen Russische veiligheidszorgen over de uitbreiding van de NAVO uitlegt, wordt vaak als Russische propagandist gebrandmerkt. In dit verband verwees Mearsheimer zelfs naar pogingen in Groot-Brittannië om dergelijke “Rusland-begrijpers” strafrechtelijk te vervolgen.

Volgens Mearsheimer zou een Russische bezetting van Polen of West-Oekraïne op verbitterd verzet onder de bevolking stuiten, wat in het Russischtalige Oost-Oekraïne niet het geval is. Bovendien zou er in Rusland zo goed als geen steun zijn voor een aanval op Polen. Ook Moskou’s belangrijkste partners China en India zouden een dergelijk voornemen niet goedkeuren. De Sovjetervaringen in Hongarije, Tsjecho-Slowakije en Polen zijn een waarschuwing voor de kosten van gewelddadige controle. Afghanistan en Irak hebben de twee grootmachten vergelijkbare grenzen laten zien.

Voor Mearsheimer ligt daarin een ontnuchterende les: militaire macht is niet voldoende om politieke volgzaamheid af te dwingen. Terwijl het economische zwaartepunt van de wereld naar Azië verschuift, blijven de Verenigde Staten en Europa verwikkeld in conflicten waarvan zij de volgende escalatie nauwelijks kunnen beheersen. Een einde aan de gevechten zou een begin zijn. Maar daarmee is nog lang geen duurzame orde geschapen.

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2026 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

Europa op weg naar de afgrond? Poetin ziet een continent dat zichzelf economisch verzwakt

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: