Europa’s ‘eeuw van vernedering’ zou wel eens net begonnen kunnen zijn

Na de nederlaag tegen de Britten in de Eerste Opiumoorlog tekende de Qing-dynastie in 1842 een verdrag dat China veroordeelde tot meer dan 100 jaar buitenlandse onderdrukking en koloniale controle over het handelsbeleid.

Het was het eerste van wat bekend kwam te staan als ‘ongelijke verdragen’, waarbij de intimiderende militaire en technologische grootmacht van die tijd eenzijdige voorwaarden oplegde om zijn enorme handelstekort terug te dringen, schrijft Antonia Zimmermann.

Klinkt dat bekend? Bijna twee eeuwen later begint de EU precies te begrijpen hoe dat voelt.

De haastige reis van Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, naar het golfresort Turnberry van Donald Trump in Schotland vorige maand om een zeer onevenwichtige handelsovereenkomst te sluiten, heeft bij politici en analisten de vrees gewekt dat Europa de invloed heeft verloren die het ooit dacht te hebben als leidende wereldhandelsmacht.

Critici van Von der Leyen beweerden al snel dat het accepteren van Trumps tarief van 15 procent op de meeste Europese goederen neerkwam op een daad van “onderwerping”, een “duidelijke politieke nederlaag voor de EU” en een “ideologische en morele capitulatie”.

Als ze had gehoopt dat dit de Amerikaanse president op afstand zou houden, stond haar een onaangename verrassing te wachten. De inkt van de handelsovereenkomst was nog maar net droog of Trump verdubbelde maandag zijn inzet door te dreigen met nieuwe tarieven voor de EU vanwege digitale regelgeving die de Amerikaanse techgiganten zou treffen. Als de EU niet zou meewerken, zou de VS stoppen met de export van essentiële microchiptechnologieën, waarschuwde hij.

Zijn tirade kwam minder dan een week nadat Brussel dacht een schriftelijke garantie van Washington te hebben gekregen dat zijn digitale regelgeving – en soevereiniteit – veilig waren.

Trump kan dit dwangmiddel inzetten omdat hij – net als de 19e-eeuwse Britse imperialisten – de militaire en technologische troeven in handen heeft en zich er terdege van bewust is dat zijn tegenhanger op beide gebieden mijlenver achterloopt. Hij weet dat Europa zonder Amerikaanse militaire steun niet tegenover de Russische president Vladimir Poetin wil staan en niet zonder Amerikaanse chiptechnologie kan, dus denkt hij dat hij de handelsagenda kan dicteren.

EU-commissaris voor Handel Maroš Šefčovič suggereerde vorige maand sterk dat de overeenkomst met de VS een weerspiegeling was van de strategische zwakte van Europa en zijn behoefte aan Amerikaanse steun. “Het gaat niet alleen om … handel: het gaat om veiligheid, het gaat om Oekraïne, het gaat om de huidige geopolitieke instabiliteit”, legde hij uit.

De handelsovereenkomst is een “direct gevolg van de zwakte van Europa op het gebied van veiligheid, dat het niet in zijn eigen militaire veiligheid kan voorzien en dat het twintig jaar lang heeft nagelaten te investeren in zijn eigen veiligheid”, aldus Thorsten Benner, directeur van het Global Public Policy Institute in Berlijn, die ook wees op het nalaten te investeren in “technologische kracht” en de interne markt te verdiepen.

Net als de Qing-leiding heeft ook Europa jarenlang de waarschuwingssignalen genegeerd.

“We betalen de prijs voor het feit dat we de wake-upcall tijdens de eerste regering-Trump hebben genegeerd – en weer in slaap zijn gevallen. Ik hoop dat we dat nu niet weer doen”, zei Sabine Weyand, directeur-generaal Handel bij de Europese Commissie, maandag tijdens een panel op het European Forum Alpbach. Ze sprak voordat Trump zijn laatste salvo op het gebied van technologieregels afvuurde.

Het is duidelijk dat Trumps grillige tariefspel nog lang niet voorbij is en dat de 27 landen tellende blok dit najaar ongetwijfeld te maken zal krijgen met verdere politieke schofferingen en ongelijke onderhandelingsresultaten. Om te voorkomen dat de vernedering zich verankert, staat de EU voor de enorme taak om haar afhankelijkheid van de VS te verminderen – op het gebied van defensie, technologie en financiën.

Stormachtige wateren

Het Verdrag van Nanking, dat in 1842 onder dwang werd ondertekend aan boord van de HMS Cornwallis, een Brits oorlogsschip dat voor anker lag in de Yangtze-rivier, verplichtte de Chinezen om het grondgebied van Hongkong af te staan aan de Britse kolonisatoren, hen een schadevergoeding te betalen en in te stemmen met een “eerlijk en redelijk” tarief. Britse handelaren kregen toestemming om in vijf “verdragshavens” handel te drijven – met wie ze maar wilden.

De Opiumoorlog luidde het begin in van wat China later zou omschrijven als zijn “eeuw van vernedering”. De Britten dwongen de Chinezen zich open te stellen voor de verwoestende opiumhandel om Londen te helpen het enorme zilvertekort met China terug te winnen. Het is een tijdperk dat het land nog steeds achtervolgt en dat bepalend is voor zijn strategische beleidsvorming, zowel binnenlands als internationaal.

Een belangrijke factor die de Qing-dynastie dwong zich te onderwerpen, was het feit dat zij niet had geïnvesteerd in militaire en technologische vooruitgang. Het is bekend dat de Chinese keizer Qianlong in 1793 tegen de Britten zei dat China geen behoefte had aan de “barbaarse producten” van andere landen. Hoewel buskruit en vuurwapens Chinese uitvindingen waren, vertraagde een gebrek aan experimenten en innovatie hun ontwikkeling, wat betekende dat Qing-wapens ongeveer 200 jaar achterliepen op Britse wapens wat betreft ontwerp, fabricage en technologie.

Op dezelfde manier wordt de EU nu gestraft omdat ze decennia achterloopt op de VS. Door na de Koude Oorlog fors te bezuinigen op defensie zijn Europese landen voor hun veiligheid afhankelijk gebleven van het Amerikaanse leger. Door zelfgenoegzaamheid op het gebied van technologische ontwikkelingen loopt de EU nu achter op haar mondiale rivalen op het gebied van bijna alle cruciale technologieën.

De Amerikaanse handelsvertegenwoordiger Jamieson Greer heeft van zijn kant het begin van een nieuwe wereldorde afgekondigd – een orde die hij het “Turnberry-systeem” noemt – waarbij hij de handelsovereenkomst tussen de VS en de EU vergelijkt met het naoorlogse financiële systeem dat in 1944 in het resort Bretton Woods in New England werd uitgewerkt.

Turbulentie in het verschiet

Met zijn aanval op maandag toonde Trump weinig respect voor de wens van de EU om gevoelige kwesties buiten de niet-bindende gezamenlijke verklaring van vorige week te houden. De vaagheid van de vier pagina’s tellende tekst laat hem echter ruimte om nieuwe eisen te stellen of met vergeldingsmaatregelen te dreigen als hij van mening is dat de EU zich niet aan haar afspraken houdt.

Er zou nog meer vernedering kunnen volgen als beide partijen proberen verschillende details uit te werken – van een tariefcontingentsysteem voor staal en aluminium tot vrijstellingen voor bepaalde sectoren – die nog moeten worden geregeld.

“Deze overeenkomst is zo vaag dat er zoveel punten zijn waarop conflicten gemakkelijk kunnen escaleren en vervolgens kunnen worden gebruikt als rechtvaardiging voor het niet nakomen van andere afspraken”, aldus Niclas Poitiers, onderzoeker bij de denktank Bruegel.

Op de vraag wat er zou gebeuren als de EU zou nalaten de toegezegde 600 miljard dollar in de VS te investeren, zei Trump eerder deze maand: “Dan betalen ze 35 procent aan invoerrechten.”

Het is een gevaar waarvan de EU zich terdege bewust is. De Europese Commissie stelt dat het bedrag van 600 miljard dollar slechts een weerspiegeling is van algemene intenties van het bedrijfsleven die niet kunnen worden afgedwongen door bureaucraten in Brussel.

Maar Trump zou de investeringsbelofte wel eens kunnen gebruiken als aanleiding om hogere invoerrechten te eisen.

“We verwachten verdere turbulentie”, aldus een hoge EU-functionaris, die anoniem wilde blijven om vrijuit te kunnen spreken. Maar “we hebben het gevoel dat we een zeer duidelijke verzekeringspolis hebben.”

Bovendien heeft Brussel door het akkoord te aanvaarden, dat door de Europese Commissie werd verkocht als de “minst slechte” optie na de dreigementen van Trump met invoerheffingen, ook laten zien dat chantage werkt. Peking zal de ontwikkelingen met belangstelling volgen, net nu de betrekkingen tussen de EU en China een nieuw dieptepunt hebben bereikt en de dominantie van Peking op het gebied van mineralen die het Westen nodig heeft voor zijn groene, digitale en defensieambities, het land een enorme geopolitieke invloed geeft.

Ontsnappen aan irrelevantie

Maar wat kan de EU doen om te voorkomen dat haar periode van geopolitieke zwakte voortduurt?

In de aanloop naar de overeenkomst benadrukte Von der Leyen herhaaldelijk dat de strategie van de EU in de omgang met de VS op drie elementen moet zijn gebaseerd: het voorbereiden van vergeldingsmaatregelen, het diversifiëren van handelspartners en het versterken van de interne markt van de EU.

Sommigen vinden dat de EU de overeenkomst moet zien als een wake-upcall om ingrijpende veranderingen door te voeren en het concurrentievermogen van de EU te versterken door middel van institutionele hervormingen, zoals vorig jaar uiteengezet in baanbrekende rapporten van voormalig Europees Centrale Bank-voorzitter Mario Draghi en voormalig Italiaans premier Enrico Letta.

In reactie op de overeenkomst gaf Draghi een krachtige waarschuwing dat het duidelijke vermogen van Trump om de EU te dwingen zijn wil te doen, het onomstotelijke bewijs is dat de EU irrelevant wordt, of erger nog, als zij haar zaken niet op orde krijgt. Hij benadrukte ook de tekortkomingen op het gebied van veiligheid: “Europa is slecht toegerust in een wereld waar geo-economie, veiligheid en stabiliteit van bevoorradingsbronnen, in plaats van efficiëntie, de internationale handelsbetrekkingen inspireren”, zei hij.

Eamon Drumm, onderzoeksanalist bij het German Marshall Fund, sloot zich bij dat standpunt aan. “Europa moet zijn zakelijke omgeving beschouwen als een geopolitiek voordeel dat moet worden versterkt”, zei hij.

Om dat te doen zijn investeringen in Europese infrastructuur, vraag en bedrijven nodig, betoogde Drumm: “Dit betekent dat de energieprijzen moeten worden verlaagd, dat Europese spaargelden beter moeten worden gebruikt voor investeringen in Europese bedrijven en dat de integratie van de kapitaalmarkten moet worden voltooid.”

In opmerkingen aan POLITICO riep de Franse minister van Europese Zaken Benjamin Haddad ook op tot “massale investeringen in AI, quantumcomputers en groene technologieën, en tot bescherming van onze soevereine industrieën, zoals de Amerikanen dat zonder aarzelen doen”.

Vrije handel

Voor anderen ligt het antwoord in het verdiepen en diversifiëren van de handelsbetrekkingen van de EU. Brussel benadrukt dat de publicatie van de handelsovereenkomst met het Mercosur-blok van Zuid-Amerikaanse landen op handen is en dat het dit jaar overeenkomsten met Indonesië, India en andere landen nastreeft. Het heeft ook aangegeven open te staan voor intensivering van de handel met het op Azië gerichte CPTPP-blok, waarvan Canada, Japan, Mexico, Australië en andere landen lid zijn.

“Naast de modernisering van de [Wereldhandelsorganisatie] moet de EU zich inderdaad richten op het verder uitbouwen van haar netwerk van handelsovereenkomsten met betrouwbare partners”, aldus Bernd Lange, een Duitse sociaaldemocraat die aan het hoofd staat van de handelscommissie van het Europees Parlement.

“Om het op regels gebaseerde handelssysteem te stabiliseren, moeten we een gemeenschappelijk standpunt vinden met democratisch samengestelde landen”, voegde Lange eraan toe.

Europa staat volgens Drumm voor een keuze.

“Gaat het zijn positie als centrum van vrijhandel versterken in een wereld waarin de globalisering aan het afnemen is?”, vroeg hij zich af. “Of wordt het gewoon een slagveld waarop de toenemende concurrentie tussen China en de Verenigde Staten zich afspeelt?”

Vind je het belangrijk dat er nog onafhankelijke berichtgeving bestaat die niet wordt gestuurd door grote belangen? Met jouw steun kunnen we blijven schrijven en onderzoeken. Klik hieronder en draag bij aan het voortbestaan van Frontnieuws.

Copyright © 2025 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

Duitse economie in structurele crisis – Merz

Volg Frontnieuws op 𝕏 Volg Frontnieuws op Telegram

Lees meer over: